Antyk: Umysłowość Liryka rzymska Liryka grecka Epika rzymska Dramat grecki

Wstęp

Historię literatury starożytnej Grecji zwykło się zamykać w przedziale pomiędzy wiekiem IX p.n.e. a wiekiem VI naszej ery. Starożytna literatura poczęła rozwijać się w tym okresie, kiedy to Grecy za pośrednictwem Fenicjan przejęli alfabet prasemicki. W dziejach kultury greckiej wyróżniamy epokę niepodległościową zakończoną w 338 roku przed Chrystusem (rok bitwy pod Cheroneą) lub w 333 rok (rok bitwy pod Issos). Państwo Aleksandra Wielkiego nie było już niepodległą Grecją. W epoce niepodległościowej wyodrębnia się:
  • okres archaiczny, od czasów bajecznych do początku wojen grecko-perskich (zburzenie Miletu w 494 roku),
  • okres klasyczny, wiek V i IV przed Chrystusem.

Po okresie Grecji niepodległej mówi się o:
  • dobie hellenistycznej (od panowania Aleksandra Wielkiego do początków cesarstwa rzymskiego, tj. do 30 roku przed Chrystusem),
  • dobie cesarstwa rzymskiego,
  • po upadku Rzymu nastąpiła epoka bizantyjska.

W szczegółowej periodyzacji, biorąc pod uwagę: literackie widzenie świata i człowieka, typowość uprawianych w danej epoce gatunków literackich i postawy twórców literatury można wyodrębnić następujące okresy:
  • wiek IX-VI okres archaiczny - przewaga poezji epickiej i lirycznej,
  • wiek V-IV okres klasyczny - przewaga poezji dramatycznej, rozwój prozy literackiej i naukowej (filozofii, historiografii, wymowy),
  • wiek III-I okres hellenistyczny - retoryzowanie prozy, nasycenie literatury uczonością i erudycją, ale i narodziny literatury popularnej skierowanej do szerokich kręgów odbiorców,
  • wiek I-II okres rzymski - przewaga wtórnej, naśladującej, ale wysoce artystycznej prozy, narodziny literatury chrześcijańskiej, szeroko adresowanej, popularnej i moralizującej,
  • wiek II-V okres chrześcijański - schyłek literatury pogańskiej i jej ostatnie osiągnięcia poetyckie (epopeja, epigram), rozwój literatury popularnej (romans), rozwój artystyczny i filozoficzny literatury chrześcijańskiej, pojawienie się literatury pastiszu.



Umysłowość

Główne szkoły i prądy umysłowe powstały w VI i V wieku p.n.e.

Cynicy - grecka szkoła filozoficzna (V-VI w p.n.e. - IV w n.e.) głosząca w etyce ideał cnoty jako życia zgodnego z naturą i ideał mędrca kierującego się tylko rozumem, nie uznającego żadnych ogólnie obowiązujących wartości, norm, praw ani autorytetów. Cynicy odrzucali system państwowy, konwencje kulturowe, majątek. Mędrcem, według nich, był człowiek niezależny od owych pozornych dóbr. Przedstawiciele - Antystenes (444-368 p.n.e.), Diogenez z Synopy.

Cynizm - postawa wyzywającego, pogardliwego odrzucenia ideałów i autorytetów uznawanych w danej grupie. Brak poszanowania dla ogólnie przyjętych norm.

Epikureizm - szkoła filozoficzna stworzona przez Epikura (341-270 p.n.e.), który za cel życia uznawał rozważne dążenie do przyjemności i szczęścia. Radość życia, korzystanie z uciech i piękna świata, uwolnienie ciała od bólu i ducha od niepokoju - to zasadnicze zalecenia tej filozofii. ("Trzeba wyzwolić się ze strachu bogów i śmierci"; "Straszną rzeczą jest konieczność, ale nie ma żadnej konieczności żyć w konieczności"; "Bezmyślnych wyzwala ze smutków czas, mądrych - logika"; "Carpe diem" - chwytaj dzień, ciesz się chwilą).

Stoicy - szkoła filozoficzna założona przez Zenona z Kition (336-264 p.n.e.), uwagę jej przedstawicieli przykuwała problematyka etyczna, wysoko cenili zachowanie wewnętrznego spokoju, hartu i opanowania. Twierdzili, że szczęście zapewnia cnota, a tę osiągać można poprzez życie zgodne z naturą, która jest harmonijna, bo stworzona przez boga. W ten sposób ideałem człowieka był mędrzec, którego cechuje: powaga, trzeźwość, rygoryzm i umiarkowanie

Stoicyzm to postawa życiowa polegająca na zachowaniu spokoju, hartu ducha i opanowania w trudnych sytuacjach (znoszenie ze stoicyzmem niepowodzeń życiowych).

Sceptycy - filozofowie, których zasadą naczelną było zachowanie dystansu wobec wszelkich zjawisk. Sceptycy zaprzeczali możliwości poznania prawdy oraz postulowali powstrzymanie się od osądów.

Sceptycyzm to stanowisko odrzucające możliwość uzyskania wiedzy pewnej i uzasadnionej, w metodologii postulujące krytycyzm wobec twierdzeń naukowych przyjmowanych jedynie na mocy autorytetu (sceptycznie - nieufnie, niedowierzająco, powątpiewająco).

Hedoniści - wyznawcy doktryny etycznej sformułowanej po raz pierwszy przez Arystypa z Cyreny, a powracającej wielokrotnie w dziejach filozofii, uznającej przyjemność (rozkosz) bądź unikanie przykrości za najwyższe lub jedyne dobro, cel życia i naczelny motyw ludzkiego postępowania.

Sofiści -zawodowi nauczyciele przygotowujący obywateli do życia publicznego (Ateny, V i IV wiek p.n.e.) przez nauczanie retoryki, polityki, filozofii i etyki. Uznali, że "człowiek jest miarą rzeczy" i stało się to zasadą relatywizmu teoriopoznawczego. Z zasady, że poznanie ludzkie jest względne wysunęli podstawę swego nauczania: żadne twierdzenie nie jest prawdziwsze od drugiego, może być tylko praktyczniejsze. Dlatego też uczyli manipulowania poglądami, sprytnego udowadniania twierdzeń fałszywych, zbijania argumentów przeciwnika za pomocą odpowiednio dobranych argumentów i sztuczek krasomówczych (techniki takie noszą nazwę sofizmatów). Reprezentowali poglądy demokratyczne i wolnomyślicielstwo, ale z czasem popadli w skrajny relatywizm, dlatego też rzeczownik "sofistyka" począł oznaczać pokrętne argumentowanie polegające na wykorzystaniu wieloznaczności wyrazów i nieuczciwych, nielogicznych wnioskach. Najsłynniejsi sofiści to Gorgiasz i Hippiasz. 

Sofista to człowiek świadomie posługujący się fałszywymi przesłankami, dowodzący nieprawdziwych tez za pomocą fałszywych argumentów.

Najwybitniejsi filozofowie i myśliciele starożytności :

Tales z Miletu (około 620-540 p.n.e.) - "pierwszy mędrzec", który opierając się na szczupłych jeszcze wiadomościach z dziedziny przyrody (materialista), próbował odpowiedzieć na zasadnicze pytanie filozofii: jaka jest ostateczna przyczyna wszechrzeczy. Jego zdaniem, elementem, z którego miał powstać wszechświat, była woda.

Heraklit z Efezu (około 540-480 p.n.e.) - uznał, że źródłem poznania jest dusza ludzka, stanowiąca część kosmosu. W związku z czym nie ma potrzeby przeprowadzania wielu badań i osiągania wysokiego stopnia wiedzy. Dla poznania prawdy wystarczy poznać samego siebie. Boga często nazywał "logos" - rozum, traktując go jako swoiste "prawo natury". Był materialistą głoszącym, iż: "świat jest jeden, nie został stworzony przez żadnego z bogów ani przez żadnego z ludzi, lecz był jeden i będzie wiecznie żyjącym ogniem, który według miary zapala się i według miary gaśnie". "Wszystko płynie" i "nie można wejść dwa razy do tej samej rzeki" to słowa odzwierciedlające jego filozofię.

Pitagoras (około 572-497 p.n.e) - prekursor idealizmu platońskiego. Łączył mistykę ze ścisłością typową dla matematyki. Po Pitagorasie nie pozostały żadne pisma, dlatego też trudno oddzielić to, czego sam nauczał od twierdzeń jego uczniów. Nie na podstawie obserwacji, lecz przekonania, że forma kuli jest doskonała, pitagorejczycy wysunęli tezę, że ziemia jest kulista. Uważali też, że w środku świata płonie ogień, dookoła którego krążą ciała niebieskie. Z ognia owego czerpią swój blask, a w czasie obrotu wydają tony muzyczne. Jest to tzw. "harmonia sfer".

Demokryt z Abdery (około 460-370 p.n.e.) - pierwszy filozof, który stworzył konsekwentnie zbudowany materialistyczny pogląd na świat, który jego zdaniem stanowiła materia zbudowana z niepodzielnych cząstek, atomów pozostających w ustawicznym ruchu. Twierdzenie to doprowadziło go do przekonania, że istnieją tylko dwa rodzaje wiedzy: prawdziwa - jej źródłem jest rozum i fałszywa, której źródłem są zmysły. Zajął się również zagadnieniami etyki. Uznał, że rozumowe poznanie dobra prowadzi do zadowolenia objawiającego się pogodą ducha (zyskał tym miano "śmiejącego się filozofa"). Należał, podobnie jak Arystoteles, do najbardziej uniwersalnych myślicieli.

Sokrates (469-399 p.n.e.) - nauczyciel Platona. Głosił absolutyzm i intelektualizm etyczny. W odróżnieniu od sofistów wierzył w istnienie obiektywnej prawdy i możność jej poznania. Utożsamiał dobro, szczęście i cnotę z prawdą, która jego zdaniem jest jednoznaczna, a podstawowym obowiązkiem człowieka jest jej szukanie. Mądrość bowiem, twierdził, prowadzi do cnoty, a zło wynika z nieświadomości. Za najlepszy środek poznania uznał metodę dialogu, w którym doprowadzał wywody przeciwnika do absurdu. W 399 roku p.n.e. uznano, że Sokrates stał się przeciwnikiem ateńskiej demokracji. Został oskarżony o szkalowanie instytucji państwowych, nieuznawanie państwowego kultu religijnego i deprawację młodzieży. Został skazany na śmierć przez otrucie cykutą. Sokratejskie sformułowania: "poznaj samego siebie", "wiem, że nic nie wiem".

Herodot (około 484-424 p.n.e.) - zwany jest ojcem historii. Odbył podróże po Europie i Azji i po powrocie do Aten postanowił zebrane wiadomości skupić wokół zagadnienia odwiecznego sporu między Europą i Azją. Mit przeplata z rzeczywistością, w historii widzi spełnianie się sprawiedliwości bożej.

Tukidydes (460-400 p.n.e.) - autor "Wojny peloponeskiej", przedstawiciel nowego pokolenia krytycznego i racjonalistycznego, zyskał miano "ojca krytyki historycznej". Pragnął przede wszystkim wyjaśnić sens wielkich wypadków historycznych sobie współczesnych. Jak Demokryt usunął działanie pierwiastka boskiego w przyrodzie, tak on ich ingerencję w historię.

Hipokrates (460-377 p.n.e.) - zwany ojcem medycyny, wyznawał pogląd, że na stan zdrowia i psychikę jednostek i ludów ma wpływ środowisko klimatyczne (medycyna "ludzka" i "laicka" w odróżnieniu do kierunku prezentowanego przez kapłanów).

Platon (427-347 p.n.e.) - uczeń Sokratesa, twórca pierwszego systemu filozoficznego, idealizmu obiektywnego - platonizmu. Zakładał dualizm świata: świat idei - niedostępny zmysłom i świat materialny, znany człowiekowi, ale będący jedynie cieniem, niedoskonałą kopią pierwowzoru czyli idei. Najwyższą funkcję poznawczą przyznawał duszy obdarzonej, jego zdaniem, wrodzoną wiedzą o ideałach.

Arystoteles (384-322 p.n.e.) - filozof uznany za najwybitniejszego myśliciela starożytności. Jego działalność obejmowała nieomal wszystkie dziedziny starożytności. Założył własną szkołę w Atenach. Zajmował się procesami zachodzącymi w przyrodzie. Twierdził, że każda rzecz jest bytem stworzonym z materii i formy, kształtującej materię - postawił tezę o zmienności bytu i wielości form ruchu. Zapoczątkował empiryczne (doświadczalne) metody badań przyrodoznawczych, stwarzając w ten sposób podstawy rozwoju nauk przyrodniczych. Zajmował się też zagadnieniami etycznymi. Uważał, że istnieją 3 formy szczęścia:
  • życie wśród przyjemności,
  • życie wolnego i odpowiedzialnego obywatela,
  • życie badacza i filozofa. Do prawdziwego szczęścia trzeba wszystkich trzech warunków.
Zaleca "złoty środek". Dla literatury ogromne znaczenie ma jego "Poetyka" - rozprawa o literaturze, prawach rządzących poszczególnymi rodzajami i gatunkami. ("Jedna jaskółka nie czyni wiosny"; "Korzenie wychowania są gorzkie, ale owoce słodkie"; "Największe występki wynikają z największych pragnień, a nie z osiągnięć i konieczności").

Cyceron (106-43 p.n.e.) - rzymski mówca, filozof i polityk. Autor szeregu mów sądowych i politycznych (między innymi: 44 po zamordowaniu Cezara, 14 atakujących Marka Antoniusza, którego uważał za wroga republiki), które cechowała erudycja, polot i dowcip. Pisywał również dzieła retoryczne dotyczące teorii wymowy, doboru materiału, sposobu wygłaszania, stylu i języka, rozwijając poglądy Greków. W latach 54-51 i 46-44 powstały jego dzieła filozoficzne, z których najciekawszym jest "Topica" traktat, dla którego punktem wyjścia był utwór, pod tym samym zresztą tytułem, Arystotelesa. Cyceron jako eklektyk czerpał swoje poglądy z kilku systemów filozoficznych. Odpowiadała mu etyka stoicka, ostro przeciwstawił się swobodzie obyczajów, którą niesłusznie przypisywano wyznawcom szkoły epikurejskiej. Za najlepszą formę upowszechniania filozofii uznał dialog i stworzył łacińską terminologię filozoficzną. Zasługą Cycerona jest nie tylko to, że zapoznał Rzym z filozofią grecka, ale i to również, że w dziełach swych konfrontował myśl grecką z tradycją i rzeczywistością. Dzieła Cycero i jego osobowość wywarły doniosły wpływ na twórców europejskich.

Seneka Lucjusz Anneusz (I wiek p.n.e.) - wychowawca Nerona, autor popularnych pism etycznych i tragedii. Jego filozofia, interesowała go głównie etyka, oparta na stoicyzmie greckim uczyła jak żyć, by być szczęśliwym. W pismach zatytułowanych "Dialogi" prezentował ideał mędrca stoickiego, przestrzegał przed uleganiem afektom, zwłaszcza przed gniewem, uczył należytego wykorzystania życia, wskazując na wartość pogody ducha, spokoju i korzyści płynących z obcowania z nauka i sztuką. Z kolei w dziele "O dobrodziejstwach" jednoznacznie określił zasadę, na jakiej winien opierać się porządek społeczny, określając ja mianem wzajemnego świadczenie dobrodziejstw. Dramaty Seneki oparte na motywach greckich "Herakles szalejący", "Trojanki", "Fenicjanki", "Medea", "Fedra" stały się wzorem dla dramatu renesansowego i twórców klasycznej tragedii europejskiej: Szekspira, Corneille’u, Racine’a i dramatu jezuickiego. Senekę czczono jako moralistę nazywając "męczennikiem filozofii", wysoko cenili go autorzy chrześcijańscy.

Marek Aureliusz (121-181 n.e.) - cesarz rzymski zwany "filozofem na tronie", greckim guwernerom zawdzięczał znajomość systemów filozoficznych opartych na racjonalizmie. Był zafascynowany stoicyzmem, o czym wiadomo z zapisków znanych jako "Rozmyślania" oraz z obszernej korespondencji z Trontem, nauczycielem wymowy. Jego "Rozmyślania" to osobisty dziennik pisany w języku greckim, nie przeznaczony do druku. Opublikowano go dopiero w 1599 roku. Spisane uwagi mają charakter aforystyczny, wyrażają refleksje i spostrzeżenia w postaci maksym i zaleceń. Marek Aureliusz głosił idee sprawiedliwości i humanitaryzmu. Uważał, iż człowiek, by osiągnąć szczęście, musi być rozumny i żyć w zgodzie z naturą. Za prawdziwe dobro człowieka uznawał to, co od niego wyłącznie zależy, a więc: wstrzemięźliwość, szczerość, sprawiedliwość i odwagę. W dziele tym określał również obowiązki jednostki wobec społeczeństwa, zalecał bowiem miłość do istot obdarzonych rozumem (z grona tego wykluczał niewolników jako istoty bezrozumne).



Liryka rzymska

Owidiusz (43 p.n.e.-7 lub 18 n.e.), jeden z najwybitniejszych poetów starożytnych, autor elegii miłosnych "Amores", fikcyjnych listów bohaterek "Heroidy", "Sztuki kochania", poetyckiego kalendarza świąt rzymskich "Fasti", poematu epickiego "Metamorfozy" (najpopularniejszego wykładu mitologii greckiej i rzymskiej), elegii przedstawiających legendy rzymskie, napisanych dystychem elegijnym. (Rumuni uważają go za swego narodowego poetę, ponieważ na Półwyspie Bałkańskim spędził na wygnaniu ostatnie lata życia).

Horacy (65-8 p.n.e.), liryk rzymski, stworzył "Carmina" - pieśni zwane również odami, "Satyry" i "Listy poetyckie". Jego "List do Pizonów" (znany też jako "Sztuka poetycka"), wykład teorii literatury, głównie poezji dramatycznej, dał podwaliny poetyki europejskiej. Ulubionymi tematami liryki Horacego były: miłość, wesołe biesiady, przyjaźń, refleksje filozoficzne. Swój pogląd na życie oparł na epikureizmie i stoicyzmie. Zalecał życie spokojne i beztroskie, a umożliwić je miało zachowanie umiaru (zasada tzw. "złotego środka"). W wierszach zwracał się do konkretnych lub fikcyjnych osób, wprowadzając swobodny tok rozmowy. Jego stroficzne pieśni recytowano lub śpiewano przy akompaniamencie liry lub fletu. Do liryki rzymskiej wprowadził grecką epodę. Horacy jest autorem sławnych maksym określających wyznawaną przez niego filozofię życia, np. "carpe diem" - ciesz się tym, co dzień niesie. Horacy wierzył, iż jego twórczość zapewni mu nieśmiertelną sławę, dzięki pamięci potomnych: "Pomnik trwalszy stworzyłem, niźli w spiżu ryty", "Nie wszystek umrę" (non omnis moriar) (zwroty te parafrazował J. Kochanowski, zwłaszcza w tematach tyczących się sławy poetyckiej, a tłumaczył Norwid). Popularność poezji Horacego nie słabła do końca XVIII wieku, wiersze jego tłumaczono, naśladowano i parafrazowano tak często, że mówi się nawet o horacjanizmie w poezji tych wieków. Najsławniejszymi naśladowcami prezentowanej w utworach Horacego filozofii epikurejskiej i stoicyzmu byli F. Petrarka, J. Kochanowski, Sz. Szymonowic.



Liryka grecka

Homer - epik grecki żyjący najprawdopodobniej na przełomie IX i VIII wieku p.n.e. Z najdawniejszych czasów dochowało się aż siedem jego biografii, często o elementach fantastycznych (np. przypisujących mu boskie pochodzenie) i pozostających z sobą w sprzeczności. Dzieła Homera miały ogromny wpływ na rozwój literatury. Mit, na którym oparte są eposy "Iliada" i "Odyseja", był traktowany przez Greków jako ich najstarsza prawdziwa historia. Oba eposy stały się podstawowym tekstem szkoły greckiej i z nich można wyprowadzić greckie pojęcia o bóstwach i świecie. Wywarły one wielki wpływ na kształtowanie się pojęć religijnych i etycznych Greków i Rzymian. Badania tekstów homeryckich dały początek późniejszej nauce o literaturze, którą Grecy nazywali najpierw gramatyką, a następnie filologią. Nie sposób wymienić wszystkich dzieł literackich, dla których epopeje Homera były wzorem i źródłem inspiracji. Do najważniejszych należy "Eneida" Wergiliusza" i "Ulisses" Jamesa Joyce‘a. "Iliada" i "Odyseja" miały też wpływ na epikę polską.

Kwestia homerycka - w XVIII wieku we Francji poddawać zaczęto w wątpliwość sam fakt istnienia poety. Wywodzono utwory z twórczości wędrownych, zawodowych śpiewaków (aojdów, rapsodów). Później wysunięto tezę, iż epopeje powstały w X wieku p.n.e. jako twórczość ustna, a spisane zostały dopiero w VI wieku p.n.e. w Atenach. Jednak współczesna nauka, biorąc pod uwagę zwartą kompozycję oraz jednorodność stylistyczną dzieł, skłania się, by traktować je jako utwory Homera.
Tłem wydarzeń obydwu eposów jest wojna trojańska.
Dla Greków jest ona faktem historycznym, a dzisiejsza wiedza pozwala na stwierdzenie, że autentyczne są przynajmniej niektóre elementy epopei. W wyniku wykopalisk, zapoczątkowanych przez H. Schliemana na zachodnim wybrzeżu Azji Mniejszej, odkryto ruiny potężnego grodu na wzgórzu noszącym nazwę Hissarłyk ("gródek"). Na podstawie opisów Homera ruiny te uznaje się za Troję.
W czasach opisanych przez epika miastem rządził wnuk założyciela - Priam, który z żoną Hekabe i nałożnicami miał pięćdziesięciu synów i dwanaście córek, a wśród nich Hektora i Kasandrę. Przed narodzinami kolejnego syna Hekabe miała proroczy sen, że powije płonącą pochodnię, która spali miasto. Toteż, gdy narodził się Priam, polecono go zabić. Ulitował się jednak nad nim pasterz i porzucił dziecko w górach, gdzie wykarmiła je niedźwiedzica. Wyrósł na pięknego młodzieńca. Przełomowym momentem w jego życiu był dzień wesela boginki morskiej Tetydy i Peleusa. Wówczas to, za sprawą rzuconego przez boginię niezgody, Eris, jabłka z napisem "dla najpiękniejszej" - rozgorzał spór pomiędzy Herą, Ateną i Afrodytą. Zeus na rozjemcę wybrał Parysa. Ten, w zamian za obietnicę poślubienia najpiękniejszej ziemianki - Heleny, jabłko ofiarował Afrodycie. Niebawem wyjaśniła się też sprawa pochodzenia Parysa, proroczy sen poszedł w zapomnienie, a rodzice przyjęli odnalezionego syna z radością.
Parys nie zapomniał jednak o obietnicy Afrodyty i wyruszył do Sparty. Helena była wówczas żoną Menelaosa. Ten zaś, nieświadomy knowań gościa, przyjął go niezwykle serdecznie. Parys zaś, korzystając z chwilowej nieobecności władcy, porwał mu żonę i umknął do Troi. Wkrótce też przybyli posłowie greccy z żądaniem zwrotu kobiety. Tak się jednak nie stało i wybuchła wojna pomiędzy Grecją i Troją. Na czele wojsk stanął Agamemnon - król Myken i brat Menelaosa. Nie wszyscy wojownicy witali jednak z radością daleką wyprawę. Król Itaki, Odyseusz, nie kwapił się opuszczać ukochanej żony, Penelopy i nowonarodzonego synka. Próbował więc udawać szalonego, co zresztą zostało niebawem wykryte. Podobnie próbowała uchronić jedynego syna boginka Tetyda. Wiedziała, że zginie, jeśli wyruszy pod Troję. Ukryła więc go w niewieścim przebraniu na dworze Likomedesa, na wyspie Skyros. Dotarł tam jednak w przebraniu kupca przebiegły Odys. Rozłożywszy przed córkami króla towary: stroje i broń pilnie obserwował reakcję zebranych. Młody Achilles nie potrafił ukryć swojego zainteresowania bronią i dał się w ten sposób poznać Odyseuszowi.
Okręty greckie dotarły do Aulidy w Beocji, gdzie znajdowała się świątynia Artemidy. Tu flotę zatrzymał przeciwny wiatr. Przyczyną miał być gniew bogini, którą przebłagać mogła jedynie ofiara z córki Agamemnona, Ifigenii.
Wojna trwała aż dziesięć lat, co sprawiły nie tyle wyrównane siły przeciwników, lecz spory bogów. Po stronie Greków stanęły: Hera, Atena i Tetyda, zaś Trojańczykom sprzyjali: Apollon i Afrodyta.

Bohaterowie greccy:

Achilles - heros o nieśmiertelnym ciele (by zapewnić mu bezpieczeństwo matka zanurzyła go w wodach Styksu, nieodporna na ciosy pozostała tylko pięta. Zginął też ugodzony w nią strzałą Parysa). Wielki bohater, odważny i rycerski. Jednak żądza sławy oraz nie mająca miary ambicja pośrednio stają się przyczyną śmierci Patroklosa. Gniew koi bezlitośnie mszcząc się nad zwłokami Hektora, ale ulega łzom Priama, błagającego o wydanie ciała syna.

Agamemnon - naczelny wódz wojsk greckich, król Myken, mąż Klitajmestry, z której rąk zresztą po powrocie zginął.

Ajas zwany Wielkim - w walce odznaczał się wielkim męstwem i jako jedyny Achaj dotrzymywał w walce pola Hektorowi. Gdy po śmierci Achillesa rozdawano jego broń i piękną zbroję przyznano Odyseuszowi, wpadł w szał i rzucił się na stado baranów, sądząc, że walczy z Grekami. Po oprzytomnieniu odebrał sobie życie ze wstydu.

Ajas zwany Małym - najszybszy po Achillesie biegacz, wyjątkowo jednak okrutny i kłótliwy. Po zdobyciu miasta znieważył w świątyni Ateny Kasandrę, czym zasłużył sobie na gniew bogini. Zginął zatopiony przez Posejdona.

Epejos - sprawny pięściarz, lecz człowiek tchórzliwy. Był budowniczym konia trojańskiego (zbudowano go z jodłowych desek, w jednym boku były podnoszone drzwi, a na drugim napis, poświęcający konia Atenie: "Przewidując z wdzięcznością bezpieczny powrót do swych domów, Grecy poświęcają dar ten Bogini")

Filoklet - słynny łucznik i przyjaciel Heraklesa, po którym odziedziczył łuk i strzały. To on zabił Parysa.

Nestor - król Pyros, najstarszy i najbardziej doświadczony wódz grecki.

Odyseusz (Ulisses) - król Itaki, słynny z roztropności, sprytu i wymowy.

Trojańczycy:

Antenor - zwolennik zażegnania sporu z Achajami i zwrócenia Heleny.

Eneasz - syn Anchizesa i Afrodyty, sprowokowany przez Achillesa przyłączył się do wojny. Na rozkaz bogów opuścił płonącą Troję wraz z ojcem i synem Askaniuszem. Bohater "Eneidy" przez Rzymian uważany za protoplastę rodu julijskiego.

Hektor - najstarszy syn Priama i Hekate, mąż Andromachy. Zginął w pojedynku z Achillesem. To o wydanie jego zwłok błagał Priam.

Odys to sprawiedliwy władca, przebiegły wódz i wojownik, doskonały żeglarz. Mądry, przezorny i odważny, doświadcza jednak wielu niebezpieczeństw i klęsk, bo taka jest wola bogów (ciąży na nim klątwa Posejdona, któremu oślepił syna Polifema). Archetyp wędrowca, tułacza, człowieka żądnego przygód.

Penelopa - to wzór wierności małżeńskiej, mądra i przebiegła, ima się wybiegów, by zwieść zalotników.
Utwór napisany jest heksametrem daktylicznym, który stał się typową miarą metryczną poezji greckiej i rzymskiej.
W przeciwieństwie do wiersza polskiego, w którym podstawą jest rytm i rym, poezja antyczna zna tylko rytm oparty na regularnym następstwie długich i krótkich sylab, tzn. opiera się wyłącznie na iloczasie.
Iliada Odyseja
powstała około 800 roku p.n.e.  powstała około 750 roku p.n.e.
nawiązuje do wydarzeń historycznych, które miały miejsce 300 lat wcześniej (1194-1184 p.n.e.). Jej tytuł pochodzi od państwa-miasta Troi - Ilionu, Ilios i ukazuje końcowe wypadki 10-letniej wojny trojańskiej; jest fantastyczną baśnią, ukazującą trudny powrót do domu bohatera wojny trojańskiej, władcy Itaki, Odyseusza;
liczy 24 księgi i jej treść stanowi właściwie 49-dniowy epizod z dziesiątego roku wojny, przedstawiający przyczyny, przebieg i skutki gniewu Achillesa obrażonego na Agamemnona (władcę Myken) - naczelnego wodza wojsk greckich:
spór Achillesa z Agamemnonem o brankę Bryzeidę,
gniew Achillesa i jego wycofanie się z walki,
klęski Greków i śmierć Patroklesa z ręki Hektora,
powrót Achillesa na pole walki,
pojedynek Achillesa z Hektorem (najstarszym synem króla Troi),
Priam u Achillesa i pogrzeb Hektora;
liczy 24 księgi, w których wyodrębnić można trzy części:
przygody syna Odyseusza i Penelopy, Telemacha (ks. I-IV),
opowieść o losach Odyseusza, częściowo podana w formie retrospekcji (ks. V-XII),
powrót na Itakę i zemsta na zalotnikach (ks. XIII-XXIV);
ton epopei jest podniosły i heroiczny; bohaterowie to wyidealizowani herosi, obok których występują bogowie, nad którymi ciąży Przeznaczenie - Mojra, będąca wyrazem niezmiennego porządku świata;  
bogowie - podobni do ludzi - są amoralni, ingerują w losy ludzkie i traktują ich z lekceważeniem; bogowie opiekują się ludźmi, kierują się względami moralnymi;
tłem wydarzeń jest świat mężczyzn, wojowniczych i bezwzględnych rycerzy (sławny katalog okrętów greckich i sił Trojan w ks. II - być może najstarsza część epopei); obecność kobiet ma charakter epizodyczny (Bryzeida, Adromacha); tłem wydarzeń są powroty bohaterów spod Troi, podróże odkrywcze i kupieckie właściwe epoce wielkiej kolonizacji greckiej; obok mężczyzn dużą rolę odgrywają kobiety (Penelopa, Nauzykaa, Kalipso, Kirke)
głównym bohaterem jest tu niezwyciężony wojownik, stawiający honor i sławę ponad własne życie; głównego bohatera cechują przede wszystkim zalety duchowe: przemyślność, inteligencja, umiejętność znalezienia wyjścia z każdej sytuacji, wynalazczość;
motyw ognia motyw wiatru

Cechy wspólne:
  • treść utworów zorganizowana została wokół postaci centralnej (Achilles, Odyseusz),
  • ich fabułę cechuje niewielka rozpiętość czasowa narracji (40 i 49 dni),
  • układ fabuł jest niezależny od chronologicznego następstwa zdarzeń,
  • proporcjonalne rozmiarami części zostały przydzielone poszczególnym, ważnym fazom rozwoju akcji,
  • następujące po sobie sceny zestawione zostały kontrastowo,
  • fabuła rozwijana jest przez stwarzanie skomplikowanych sytuacji, pozornie wykluczających oczekiwany rozwój akcji, a następnie ich błyskotliwe rozwiązywanie,
  • nasycenie motywami epizodycznymi pierwszych części eposów, a zagęszczanie i intensyfikacja głównego wątku w końcowej,
  • doprowadzenie dopiero pod koniec narracji do zetknięcia się głównych sił przeciwstawnych (Achilles - Hektor, Odyseusz - zalotnicy),
  • posługiwanie się inwokacją (w obydwu eposach pojawia się inwokacja do muzy, a następnie streszczenie w kilku wersach treści eposu) i rozbudowanymi porównaniami.
Homer ustanowił zakończenie i ukoronowanie epoki bohaterskiej.
Na to, żeby oddać ducha nowych czasów, nurtujący niepokój walk wewnętrznych, proces rozpadu ustroju rodowego i ciężkie położenie jednostki, która znalazła się nagle w obliczu nowej sytuacji społeczno-ekonomicznej, trzeba było nowej formy artystycznej. Tą formą była liryka.
Powstawały co prawda liczne poematy epickie, ale nosiły one cechy epigonizmu.
Hezjod - (około 700 roku p.n.e.) syn zubożałego chłopa beockiego, wskazał nowe drogi twórczości epickiej. Stworzył trzy nowe gatunki eposu:
  • kosmogoniczny - "Teogonia", o powstaniu świata, bogów i ludzi,
  • genealogiczny - "Katalog niewiast"
  • epos, który można nazwać dydaktycznym - "Prace i dnie", zawierający rady i wskazówki dla rolników.
W rozbudowanym wstępie do "Teogonii" (w.1-116) metaforycznie opowiedział o początkach swej twórczości: Muzy zamieszkujące Helikon obdarowały go gałązką laurową - tworząc w ten sposób pierwowzór wszystkich opowieści o początkach powołania poetyckiego. Główną część dzieła (w.117-964) stanowi opowiadanie o powstaniu świata z Chaosu, walkach bogów, dzieło kończy się na mądrych i sprawiedliwych rządach Zeusa.
"Prace i dnie" mają luźną i łańcuchową budowę całkowicie odmienną od zwartej kompozycji poematów Homera. Inna jest też pozycja poety-narratora. Hezjod występuje w poemacie jako człowiek, który sam o sobie opowiada i pragnie innych do swych poglądów przekonać. Celem dzieła jest wskazanie na potrzebę poprawienia warunków materialnych drogą uczciwej pracy na odziedziczonej ziemi, a nie przez procesy i przekupywanie sędziów. Celowi temu służy obraz świata rządzonego przez sprawiedliwego Zeusa. Wszystkie epizody podporządkowane zostały funkcji dydaktycznej utworu (wstęp skierowany do Zeusa; opowieść o walkach bogiń Eris: uczciwej, skłaniającej ludzi do współzawodnictwa i nieuczciwej, kuszącej do waśni; mit o Prometeuszu i puszce Pandory, opowieść o pięciu wiekach ludzkości).
W poemacie znajdujemy też pierwszą w literaturze europejskiej bajkę zwierzęcą, o jastrzębiu i słowiku. Ilustruje ona brutalną przemoc możnych wobec utalentowanego, lecz słabego poety, ale też stanowi ostrzeżenie, iż nad sprawiedliwymi sędziami czuwa Zeus, który każe złych, a nagradza uczciwych.
Naczelna zasada głoszona przez Hezjoda brzmi: Nie praca hańbi człowieka, lecz bezczynność (współcześnie nazywa się ona moralnym imperatywem pracy).
W czasach nowożytnych twórczość Hezjoda stała się symbolem nowego, realistycznego spojrzenia na świat starożytny, rosnącego zainteresowania codziennym życiem i pracą prostych ludzi (ten odmienny obraz antyku nazwano: "hezjodejskim aspektem starożytności").




Epika rzymska

Wergiliusz - (70-19 p.n.e.) - poeta rzymski, którego Mickiewicz nazywał "naszym przyjacielem Maro". Autor wzorowanych na Teokrycie sielanek (zwanych też eklogami), które wydał w tomie "Bukolik". Ukazał w nich wyidealizowane życie pasterzy, którzy, doglądając owiec, prowadzą miłosne rozmowy z ukochanym lub dyskutują o poezji. Tłem utworów jest jednocześnie baśniowy, umowny krajobraz Arkadii i italska ojczyzna.
Napisał również poemat o rolnictwie - "Georgiki", a dedykowany Mecenasowi, który prawdopodobnie podsunął poecie pomysł (w opisy zajęć wiejskich wplótł refleksje filozoficzne) oraz epos - "Eneida" (z tego utworu Polacy czerpali przekonanie, że Troja "na to upadła, aby Rzym zrodziła", że mściciel, wybawiciel narodu powstanie "z naszych kości").
Credo poetyckie Wergiliusza zapisane zostało na jego płycie nagrobnej: "Opiewałem pastwiska, wieś i wodzów".




Dramat grecki

Akcja dramatu Sofoklesa "Antygona" nawiązuje do mitu tebańskiego o rodzie Labdakidów. Po śmierci Edypa rozgorzała walka o tron pomiędzy braćmi Eteoklesem i Polinejkesem. Eteokles nie dotrzymał umowy i po roku sprawowania rządów nie chciał ustąpić bratu tronu. Ten sprowadził obce wojska, aby odzyskać koronę. W efekcie obydwaj bracia zginęli. Władzę objął ich stryj Kreon. Uznając Polinejkesa za zdrajcę zakazał grzebania jego zwłok, jednocześnie wyprawiając Eteoklesowi uroczysty pogrzeb. Akcja dramatu rozpoczyna się właśnie w tym momencie. Antygona, siostra zmarłych, przeciwstawia się rozkazowi Kreona i grzebie zwłoki brata. Ten czyn zarysowuje w tragedii sytuację konfliktu dramatycznego. Ścierają się dwie racje:
Antygony, która:
  • uznawała wyższość prawa boskiego nad ludzkim, które jako ustanowione nie może ich naruszać,
  • sądziła, że ocena postępków człowieka, nawet niegodnych, winna zostać pozostawiona sądowi bożemu,
  • twierdziła, że obowiązkiem krewnych jest pochowanie zmarłego, aby mógł po śmierci zaznać spokoju,
  • kierowała się emocjami, miłością do brata, szacunkiem dla zmarłych, dlatego też oceniała czyn brata łagodniej, jako próbę odzyskania należnych mu praw do korony,
  • kierowała się sumieniem, które nie pozwalałoby jej spokojnie żyć ze świadomością, że nie dopełniła obowiązku wobec zmarłego.
Antygona - zrodzona z kazirodczego związku, świadoma jest ciążącej nad rodem klątwy. Dumna, harda, bezwzględna i konsekwentna nienawidzi Kreona, ale jej postawa to nie tylko bunt przeciwko nowemu władcy, ale przede wszystkim przeciwko losowi. Zdaje sobie sprawę, że jeżeli zwiąże się z Hajmanem, to klątwa obejmie również jej dzieci. Buntuje się zatem przeciwko losowi.
Kreona, który:
  • uznawał wyższość prawa ustanowionego, pisanego nad zwyczajowym i uważał, że religia nie może ograniczać zakresu władzy królewskiej; był również przekonany, że bogowie nie mogą sprzyjać zdrajcom, gwałcicielom prawa,
  • twierdził, że w imię pamięci niewinnych ofiar bratobójczej wojny zdrajców należy karać jak najsurowiej, a porzucenie ciała będzie doskonałym przykładem odstraszającym dla innych,
  • kierował się dobrem państwa, racją stanu, świadomy, że bezprawie bywa przyczyną upadku państwa,
  • musiał dbać o swój autorytet.
Kreon jest również dumny, uparty i nieustępliwy. Jego dewiza życiowa brzmi: "państwo - to jestem ja, nie słucham tłuszczy". Spala go żądza władzy, którą objął w trudnym politycznie momencie.
Dramat stanowił ważny głos w dyskusji aktualnej również współcześnie. Sofokles jednoznacznie nie opowiedział się po żadnej ze stron, choć konstrukcja losów Kreona wskazuje, iż był rzecznikiem prawa boskiego.
Apodyktyczny władca Teb skazuje na śmierć niepokorną Antygonę, ale w efekcie traci najbliższą rodzinę. Zarówno syn Hajmon, narzeczony Antygony, jak i jego matka popełniają samobójstwo. Kreon pozostaje sam, z poczuciem winy za zaistniałe wypadki (pod koniec powie; "jestem mniej niżeli niczem"). Utrata najbliższych, samotność, wyrzuty sumienia to największa kara dla człowieka.
Obok Antygony - symbolu buntu, braku pokory i odwagi, w dramacie występuje jej siostra - Ismena, uosobienie łagodności i pokory. Ismena zupełnie inaczej postrzega rolę kobiety ("przecież kobietą jesteś, Antygono, i z mężczyznami do walki niezdolna: nam słuchać trzeba, bo im powierzono władzę nad światem"). Sądzi, iż sprawy państwa, wielka polityka, jej związek z etyką, a przede wszystkim bohaterskie gesty nie powinny być udziałem kobiety. Jej rola to podtrzymywanie rodu, wychowanie dzieci i pielęgnowanie domowego gniska. Obecność Ismeny pozwoliła Sofoklesowi zderzyć ze sobą dwa różne światopoglądy, wprowadzić odwieczny dialog romantyzmu z racjonalizmem, buntu z pokorą, idealizmu z pragmatyzmem, stawiając tym samym pod znakiem zapytania słuszność postępowania Antygony.
Barok: Barok w Polsce Umysłowość Literatura

Wstęp do baroku

Nazwa epoki, zapozyczona z terminologii sztuki (prawdopodobnie pochodzi od okreslenia perly nieregularnego ksztaltu "barocco"), pojawila sie we Francji w XVIII wieku jako termin estetyczny o intencji pejoratywnej (J. Burckhardt mianem tym okreslil tendencje w sztuce wloskiej konca wieku XVI, traktujac je jako wynaturzenia regul renesansu) i z taka intencja utrzymywala do drugiej polowy XIX wieku. Dopiero badania dwudziestolecia doprowadzily do uwolnienia sie baroku od kryteriów klasycystycznych, a tym samym uznania jego oryginalnosci.
Inspiracje barokowe formowaly sie we Wloszech, skad rozchodzily sie na podzielona Europe schylku XVI wieku.




Barok w Polsce

W kulturze polskiej wyrózniamy:
wczesny barok (prebarok) obejmujacy lata 1580-1620:
  • schylek panowania Stefana Batorego (1576-1586) i wieksza czesc panowania Zygmunta III Wazy (1587-1632); jest to czas poszukiwan i zróznicowania kierunków poezji;
  • w 1581 roku (jeszcze za zycia Kochanowskiego) umiera Mikolaj Sep-Szarzynski, którego twórczosc swiadczy o zetknieciu sie z estetyka i problematyka baroku;
  • inspiracje trydenckie zawazyly na odnowieniu tradycji sredniowiecznych (np. "Zywoty swietych" P. Skargi);
  • w 1612 roku umiera Piotr Skarga;
  • w 1618 roku ukazuje sie drukiem przeklad utworu wloskiego poety Torquata Tassa "Gofred abo Jeruzalem wyzwolona", dzielo bratanka mistrza z Czarnolasu, Piotra Kochanowskiego (zmarl w 1620 roku).
pelny barok 1620-1670:
  • rozwija sie proza a z nia romans;
  • "Merkuriusz Polski" zapoczatkowuje dzieje prasy polskiej;
  • na dworze króla Wladyslawa IV powstaje i utrzymuje sie teatr;
  • w polowie wieku nastepuje kryzys bedacy wynikiem wojen toczonych w latach 1648-1660, które zachwialy podstawami panstwa i oslabily pozycje miedzynarodowa Polski, dochodzi do walk bratobójczych (rokosz Lubomirskiego). Wszystkie te okolicznosci nadaly barokowi polskiemu cech "kultury sarmackiej", której szczytowy rozkwit nastapil w drugiej polowie XVII wieku, zwlaszcza w czasach panowania Jana III Sobieskiego (1647-1696).
pózny barok obejmujacy lata 1670-1730:
  • okres zamykajacy polski barok to tzw. "czasy saskie" (nazwa od panowania Augusta II Mocnego i Augusta III z saskiej dynastii Wettynów). Jest to epoka kryzysu i zamierania dawnych wzorów i instytucji, a takze powstawania nowych idei (tu szczególnie ciekawa postawa i twórczosc króla Stanislawa Leszczynskiego, panujacego w latach 1704-1710 i powtórnie w latach 1733-1734, piszacego zas i czynem urzeczywistniajacego swe mysli glównie wtedy, gdy rzadzil Lotaryngia) oraz nowych wzorów estetycznych, jak np. rokoko za Augusta III.
  • zmierzch baroku przypada mniej wiecej na lata trzydzieste XVIII wieku, jednak zywotnosc tego pradu widoczna jest przez cale stulecie.
  • po roku 1700, gdy zmarli najwybitniejsi poeci, doszlo do ogólnego obnizenia rangi i spolecznej funkcji literatury, natomiast rozwinal sie spoleczny popyt na publicystyke. Z tego nurtu zrodza sie poczatki ruchu oswieceniowego w latach trzydziestych XVIII wieku.




Umyslowosc

Poglady filozoficzne
Dorobek filozoficzny epoki baroku polega przede wszystkim na porzadkowaniu mysli europejskiej. Wielkie znaczenie dla nowego spojrzenia na rzeczywistosc i miejsce w niej jednostki mialo odkrycie Kopernika. Pozostalo przedmiotem ciaglego sporu, dotarlo jednak do swiadomosci ludzi wyksztalconych na tyle, aby zniweczyc Ptolemeuszowy system geocentryczny, który dotychczas porzadkowal nie tylko przestrzen wokól czlowieka pomiedzy ziemia a niebem, lecz równiez rzeczywistosc, nadajac jej ksztalt struktury zhierarchizowanej, odpowiadajacej swymi stopniami pionowej strukturze spoleczenstwa feudalnego. Teraz czlowiek odarty z mitologicznych sfer niebianskich stanal sam na sam z otchlania nieskonczonosci.
Zaowocowalo to ponowna refleksja nad wlasna istota, która zrodzila z jednej strony racjonalizm: ("mysle wiec jestem" Kartezjusza) - przekonanie, ze przy pomocy wlasnego rozumu mozna okreslic sens wlasnego istnienia, a z drugiej: mistycyzm, skoro ten sam rozum uzasadnia i wzmacnia poczucie osobistej wiezi z Bogiem (poglady Blazeja Pascala).
Barokowa teoria wartosci spróbowala odtworzyc hierarchiczny, neoplatonski system wartosci, na którego szczycie jako ostateczny cel i punkt dojscia miescila sie wartosc absolutna - Bóg. Czlowiek - zawieszony pomiedzy "panstwem Bozym" a "panstwem diabelskim" (wzorzec rzeczywistosci sformulowany przez sw. Augustyna) uciekal sie do aktu woli, który poprzedzal decyzje poslugiwania sie rozumem, aby zrozumiec i przedstawic sobie skomplikowana rzeczywistosc. Jezeli ufal zmyslom wybieral wartosci ziemskie, przemijajace, a wiec nietrwale. Kierowal sie wówczas Pozadaniem. Kiedy zas pragnienia swe opieral na wierze Slowu Objawionemu - wybieral wartosci nieprzemijajace i przepelniala go Milosc.
Odwieczne pytania czlowieka: co daje szczescie? Co warte jest kochania? ujawnily sie ze szczególna dramatycznoscia. Humanistyczny kult rzeczywistosci materialnej zaatakowala najpierw reformacja, zwlaszcza kalwinizm. Pod wplywem owej krytyki, u schylku wieku wzmocnily sie rygory narzucane przez spolecznosci wyznaniowe, co wiazalo sie zazwyczaj takze z rygorami panstwowymi.
I tak jak humanizm renesansowy uczynil czlowieka osrodkiem kosmosu; prezentowal harmonijny antropocentryzm, akcentujacy niezaleznosc osobowosci czlowieka wpisanego w prawa natury, uwalniajacego sie w róznym stopniu od rygorów narzuconych mu przez Kosciól i panstwo, tak humanizm barokowy osrodkiem mysli uczynil dramatyczny los jednostki obdarzonej wolna wola, zdanej na wlasne rozeznanie i wybór w wewnetrznym dialogu z Bogiem. Zaznaczyl sie wyrazny nawrót do sredniowiecznego teocentryzmu. Akcentowal on równiez godnosc i niezaleznosc osobowosci czlowieka, upatrujac jednak jej zródlo w naturze i Bogu.
Obserwacja rzeczywistosci sprawila, ze czlowiek przestal ufac zmyslom. Uswiadomil bowiem sobie, ze to, czym dotad sie rozkoszowal jest przemijajace, podlega niszczacemu dzialania Czasu i rozkladowi Smierci (jeden ze wspólczesnych filozofów nazwal wiek XVII "epoka zegarów", przyrzad ten bowiem nie tylko upowszechnil sie w zyciu codziennym, ale wystepowal jako czesty motyw: albo pod postacia "klepsydry", tj. alegorycznego piaskowego zegara - atrybutu postaci Czasu, albo jako zegar sloneczny, czyli "kompas", przesladujacy czlowieka przypominaniem o uplywajacym czasie jego zycia).
Vanitas, czyli marnosc nad marnosciami (idea wyrazona w starotestamentowej "Ksiedze Eklezjastesa") tego urzekajacego swa uroda swiata, stala sie zasadnicza cecha przedmiotów doczesnych i przeslonila ich urode.
Kontrreformacja
Ruch religijny w Kosciele katolickim skierowany przeciwko reformacji. Zwolany Sobór Trydencki (1545-1563) potwierdzil teologiczne znaczenie tradycji, która stanowila równie bezposrednie inspiracje jak "Biblia", zlikwidowano naduzycie w lonie samego Kosciola (odtad papieze byli znani z wysokiego poziomu moralnego, a ksieza, zanim zyskali swiecenia, musieli przejsc ostre nauczanie w seminariach). Jednak obok pozytywnych aspektów odnowy Kosciola odwolano sie do metod represyjnych: inkwizycji (uzyta po raz pierwszy przeciwko sredniowiecznym heretykom odzyla w 1478 roku w Hiszpanii i pod nazwa Swietego Oficjum rozszerzyla swa dzialalnosc na wszystkie kraje katolickie) oraz indeksu (w Polsce wsród ksiag zakazanych znalazlo sie dzielo Kopernika, a takze tzw. literatura sowizdrzalska).
Reformie organizacji Kosciola towarzyszyl rozwój zakonu jezuitów (1540). Do Polski sprowadzil go w 1564 roku kardynal Stanislaw Hozjusz. Od tego czasu datuje sie rozwój sieci szkól zakonnych propagujacych nowe metody nauczania, które utrwalaly przemiany kulturowe.
Estetyka
Sztuka renesansu Sztuka baroku
statycznosc dynamika
lad, harmonia dysharmonia, kontrast
symetria, uklady pelne i zamkniete asymetria, uklady otwarte
akcentowanie linii prostej i ksztaltów linia falista
przewaga barw jasnych, spokojnych, cieplych kolory ciemne, zimne, kontrastujace; swiatlocienie stwarzajace zludzenie przestrzeni trójwymiarowych
dazenie do wyrazenia wewnetrznego spokoju (zachowanie idealnej proporcji ludzkiego ciala; malarstwo pejzazowe) dazenie do wyrazenia niezwyklego efektu i wywarcia silnego wrazenia (figury swietych w wymyslnych pozach, nagie figurki uskrzydlonych dzieci; malarstwo iluzjonistyczne; sztukaterie)
rozwój budownictwa mieszczanskiego, miejskie palace i koscioly budowane wg wzorów antycznych (luk tryumfalny, arkady, portyk kolumnowy z trójkatnym tympanonem) róznorodnosc stylów:
barok ekspresyjny (Wlochy, Hiszpania)
klasycyzm barokowy (Francja, Anglia)
realizm barokowy (mieszczanska kultura Holandii)
rokoko (styl Ludwika XVI)
przebudowa Wawelu (Kaplica Zygmuntowska), Ratusz w Poznaniu, zamki w Baranowie, Wisniczu, Krasiczynie Wersal we Francji, jezuicki kosciól Il Gesu, Wilanów, Palac Branickich w Bialymstoku, Potockich w Lancucie,
wielcy twórcy: D. Bramante, Rafael Santi, Michal Aniol, Botticelli, Donatello, Tycjan, Leonardo da Vinci G. L. Bernini, Rembrandt von Rijan, Antoni van Dyck, Rubens, El Greco, Diego Velazquez
Czlowiek swiadomy istnienia w nietrwalym swiecie musial podejmowac wybory. Ich skrajne postacie prezentuja dwie drogi:
  • zgode na ten swiat, nietrwaly, choc piekny, a cieszac sie jego urokami, wyrazal wdziecznosc Stwórcy - poeci swiatowych rozkoszy (Hieronim Morsztyn),
  • nie aprobowanie doczesnosci. Odrzucenie zludnych, doczesnych ponet, poszukiwanie wartosci trwalych dajacych gwarancje zbawienia - poeci "metafizyczni" (Sep-Szarzynski).
Opozycja magnaci - szlachta uwidocznila sie w kulturze.
Dwory lansowaly europejska mode, styl, sztuke, nauke - wzór kultury dworskiej (Jan Andrzej Morsztyn, Daniel Naborowski);
Szlachta srednia - cenila do przesady swojskosc, rodzimosc, wartosci ziemianskiego trybu zycia - wzór kultury ziemianskiej (Waclaw Potocki, Jan Chryzostom Pasek, Zbigniew Morsztyn); inspirowala ja renesansowa tradycja "wsi spokojnej", cechowal ja kult ojczystych pamiatek i realiów, niejednokrotnie zblizala sie do kultury ludu, jego muzyki, piesni, obrzedów, obyczajów, wyobrazni (stylizacje ludowe).
Brac szlachecka jednoczylo poczucie narodowej potegi, przekonanie o swietnosci polskiego ustroju (monarchii ograniczonej prawami stanu szlacheckiego), swiadomosc tradycji narodowej i starodawnosci sarmackiej.




Literatura

Tendencje artystyczne
Wlochy utrzymaly swoja centralna pozycje centrum kulturalnego na przelomie epok. W literaturze szczególna role spelnila twórczosc dwu poetów, tlumaczonych i nasladowanych. Byli to Giambattista Marino i Torquato Tasso, a w zyciu teatralnym przejmowane z Wloch wzory komedii dell’arte i opery, która jako gatunek uksztaltowala sie okolo 1600 roku (pierwszym, wybitnym jej twórca jest Claudio Monteverdi). Obok Wloch waznym osrodkiem stala sie Hiszpania. Juz w XVI wieku powstawaly i przenikaly do Europy dziela mistyków hiszpanskich (Jana od Krzyza), prezentujacych humanizm teocentryczny. Tendencje te wiazano z tradycja rodzima, ludowa, co najpelniej ujawnialo sie w rozwoju dramaturgii (Lope de Vega, Calderón de la Barca). W przemianach stylistycznych wielka role odegral Luis de Góngora y Argote. Charakterystyczne jest zróznicowanie narodowe literatury: rozkwit pismiennictwa w jezykach ojczystych, zwrot zainteresowan ku wlasnej historii, tradycjom etnicznym, poszukiwaniu rodowodów. Wzmocnienie prestizu panstwa sprawilo, ze dwory odgrywaly kulturotwórcza role. Wzroslo znaczenie Francji. W 1635 roku Akademia Francuska stala sie osrodkiem ksztaltowania gustów, norm, ocen w duchu klasycystycznym. Z tej tradycji wyrosla twórczosc: Pierre Corneille’a, Moliére’a, Jeana de La Fontaine’a, Nicolasa Boileau.
Konceptyzm - pierwszy chronologicznie i podstawowy dla calego pradu kierunek kladacy nacisk na wymyslna doskonalosc jezyka poetyckiego i zarazem subtelnosc. Zakladal umiejetnosc stosowania zlozonych technik wypowiedzi poetyckiej dla oddania zlozonych prawd poznawanego zycia i artystycznych doznan wypowiadajacego sie podmiotu; uwydatnial zarówno tak harmonijne jak i sprzeczne zwiazki pomiedzy rozmaitymi zjawiskami; sprawial, ze poezja stawala sie intelektualna i zarazem zmyslowa. Jednym z pierwszych teoretyków kierunku byl jezuita Maciej Kazimierz Sarbiewski (1595-1640) zaliczany do najslawniejszych poetów lacinskich, wykladowca i autor rozprawy "O puencie i dowcipie". W niej to wlasnie zdefiniowal pojecie zasadnicze dla konceptyzmu: "acutum", tj. puente jako "zgodna niezgodnosc lub niezgodna zgodnosc" (powiedzenie celne i lapidarne, skupiajace znaczenia pozornie sprzeczne, a przeciez znakomicie sie uzupelniajace"). Konceptyzm w czystej postaci uprawialo niewielu poetów, z których najwybitniejszym byl Jan Andrzej Morsztyn. Styl ten, powszechnie w Europie wystepujacy, na gruncie polskim nie tylko wzbudzil zainteresowanie pisarzy eksperymentami stylistycznymi, ale polaczywszy sie z miejscowymi upodobnieniami estetycznymi, utworzyl najpowszechniejszy, najszerszy nurt i styl w polskim baroku - sarmatyzm, o pismiennictwie bardzo zróznicowanym, od prawdziwego mistrzostwa (jak w twórczosci Waclawa Potockiego) po osobliwe skojarzenia nie w najlepszym guscie.
Sarmatyzm - formacja kulturowa wyksztalcona w koncu XVI wieku i trwajaca do polowy XVIII wieku, obejmujaca ideologie, obyczajowosc, sztuke i literature szlachty polskiej. Wiaze sie z tzw. mitem sarmackim o pochodzeniu Polaków od starozytnego plemienia Sarmatów, niezwykle "uczenie" uzasadnianym w lacinskich dzielach miedzy innymi: Aleksandra Gwagnina (1578), Macieja Stryjkowskiego ("Kronika polska, litewska, zmudzka i wszystkiej Rusi" 1518), Stanislawa Sarnickiego (1587). Niezaleznie od uczonych wywodów w tej mierze uksztaltowaly sie wspólne dla swiadomosci barokowej przekonania:
  • pojecie narodu ogranicza sie wlasciwie do szlachty,
  • naród sarmacko-szlachecki wywodzi sie od rodów starozytnych (stad spekulacje rodowe w herbarzach),
  • o wartosci czlowieka decyduje przede wszystkim dawnosc rodu, bo wlasnie rody dziedzicza i podtrzymuja stare wzory kultury (stad kult dziedzictwa i tradycjonalizm, a z czasem niechec do wszelkich nowinek).
Marinizm - nazwa nurtu pochodzi od imienia  Giambattisto Marino (poeta wloski XVI-XVII wiek) twórcy poezji swiatowych rozkoszy (opis urody zycia). Marino, choc pisywal i utwory religijne, byl przede wszystkim poeta zmyslowej rozkoszy. Za szczególne tworzywo poezji uwazal doznania zmyslowe; wrazliwosc zmyslów byla dla niego doswiadczeniem duszy, skladala sie na wizje swiata, sensualistyczna (doswiadczalna, wynikajaca z doznan zmyslowych) materie fikcji literackiej. Uznawal, ze poezja winna zaskakiwac czytelnika niezwyklymi operacjami jezykowymi: metaforami, szokujacymi paradoksami, zestawieniami antytetycznymi, oryginalnymi epitetami, smialymi porównaniami.
Gongoryzm (kultyzm) - podstawowy kierunek poezji baroku hiszpanskiego reprezentowany przede wszystkim przez Luisa de Gongora y Argote (1561-1627), stad nazwa. Charakteryzuje sie niezwyklym slownictwem, powstajacym czesto z przeksztalcenia slów greckich i lacinskich, kladzie glówny nacisk na szeroko rozbudowane konstrukcje metaforyczne, pelne niezwyklosci i zaskakujacych niespodzianek. Ulubionym srodkiem wyrazu byly ciemne aluzje, z trudem dajace sie rozszyfrowac.
Manieryzm - kierunek uksztaltowany w literaturze wloskiej wieku XVI stanowiacy etap posredni pomiedzy renesansem a barokiem. Dazyl do wyrafinowania formalnego, dekoracyjnosci, wprowadzal watki fantastyczne, kladl nacisk na ekspresyjnosc. W zakresie literatury reprezentowala go epika T. Tassa.
Préciosité (wykwintnosc) - tendencja w literaturze francuskiej pierwszej polowy XVII wieku, odmiana baroku, bliska konceptyzmowi i marinizmowi, a zwiazana ze srodowiskiem dworskim. Glównymi jej wyznacznikami byla: elegancja, wykwintnosc, subtelnosc, wirtuozeria formalna. Utwory poetyckie mialy glównie charakter okolicznosciowy i wiazaly sie z konkretnymi wydarzeniami towarzyskimi.
Klasycyzm - prad literacki, którego pierwsze objawy wystapily w XVI wieku we Wloszech, zas okres najwiekszego rozkwitu przypada na XVII wiek, szczególnie we Francji. Kierunek programowo nawiazujacy do antycznej teorii poezji, co w dramaturgii zwiazane bylo z powrotem do zasady trzech jednosci i koniecznoscia jasnego i precyzyjnego sformulowania tematu, który winien podejmowac kwestie przezyc czlowieka ukazanych zgodnie z Arystotelesowskim mimesis i dobrego tonu. Bohaterowie dramatu winni wywodzic sie z elitarnych kregów spolecznych, a donioslym zdarzeniom musi odpowiadac wysoki styl.
Twórcy klasycyzmu, ukazujac wzruszenia i namietnosci, starali sie je przeanalizowac i wytlumaczyc zgodnie z zasadami racjonalizmu.
Renesans: Renesans w Polsce Umysłowość Literatura powszechna Literatura plebejska

Wstęp do renesansu

Mianem renesansu, czyli odrodzenia okresla sie epoke w dziejach kultury europejskiej, której poczatki przypadaja na wiek XIV we Wloszech i na przelom wieków XV i XVI w krajach Europy Pólnocnej, a koniec na przelom XVI i XVII wieku.
Charakter renesansu ksztaltowaly wazne wydarzenia spoleczno-polityczne:
  • rozpad jednolitej struktury feudalnej, reprezentowanej przez potegi cesarstwa i papiestwa,
  • jednoczenie sie rozbitych panstw (Hiszpania, Francja, Polska, Szwajcaria),
  • dazenie do zjednoczenie narodowego (np. Wlochy),
  • wzrost znaczenia miast i dojscie do glosu nowej warstwy spolecznej - mieszczanstwa,
  • wynalezienie ruchomej czcionki drukarskiej w 1450 roku,
  • wielkie odkrycia geograficzne (Ameryka, Indie),
  • rozwój kultur narodowych, wyksztalcenie sie jezyków,
  • mecenat,
  • reformacja.




Renesans w Polsce

Renesans w Polsce ma swoje specyficzne cechy, ale nalezy pamietac, ze zadna pózniejsza epoka w dziejach literatury nie byla tak wspólbiezna z przemianami w calej lacinskiej Europie. Inaczej niz na Zachodzie kulture tej epoki tworzylo nie mieszczanstwo, lecz srednia szlachta ziemianska, która w XVI wieku stala sie hegemonem przemian reformatorskich, formowala program egzekucji praw i dóbr oraz utrwalala polski model parlamentaryzmu i swobód obywatelskich.
Za panowania Jagiellonów Polska stala sie potega liczaca sie na Wschodzie i na Zachodzie. Stabilizacja polityczna i rozkwit ekonomiczny sprzyjaly rozwojowi kultury.
Rozwijal sie mecenat kulturalny: np. arcybiskup lwowski Grzegorz z Sanoka patronuje Kallimachowi, Jan Laski, bratanek prymasa zakupuje biblioteke Erazma z Rotterdamu, ale pozostawia mu ja w dozywotnie uzytkowanie i opiekuje sie A. F. Modrzewskim, kanclerz Jan Zamoyski nie tylko wspomaga Kochanowskiego i Szymonowica, ale na wlasny koszt zaklada w 1594 roku w Zamosciu szkole srednia zwana Akademia.
Sztuka drukarska pojawia sie w Polsce niewiele pózniej niz w Niemczech. Pierwsze polskie zdania wydrukowane sa na Slasku w 1475 roku (modlitwy "Ojcze nasz", "Zdrowas Maria" i "Wierze w Boga"). W Krakowie powstaja oficyny drukarskie dzialajace przez wiele dziesiatków lat: Hallera, Unglera, Szaffenberga i najbardziej zasluzonego Hieronima Wietora.
W Polsce poczatków renesansu nalezy szukac w drugiej polowie XV wieku, konca zas na przelomie XVI i XVII wieku.
Wewnetrzna periodyzacja epoki jest precyzyjniejsza, choc same daty nalezy traktowac jedynie jako porzadkujace.
Okres prerenesansu obejmuje druga polowe XV wieku po moment wstapienia na tron Zygmunta Starego w (1506) roku.
Wiek XV nazywany "jesienia polskiego sredniowiecza"; w pewnym sensie poziomem nauki, swietnoscia pismiennictwa lacinskiego, europejskim rozglosem Akademii Krakowskiej (jej rozkwit konczy sie w latach trzydziestych XVI wieku) i europejskim znaczeniem polskich uczonych - przerastal nawet stulecie nastepne. Godna podkreslenia jest nowoczesnosc i bogactwo ówczesnej mysli politycznej (Pawel Wlodkowic, Jan Ostroróg). Jego najznakomitsi przedstawiciele to:
  • Jan z Ludziska, profesor Akademii Krakowskiej, astronom, lekarz, mówca i wielbiciel Cycerona;
  • Grzegorz z Sanoka, arcybiskup lwowski;
  • Jan Ostroróg, prawnik, dyplomata i pisarz polityczny. Jego dzielo "Memorial w sprawie uporzadkowania Rzeczypospolitej" (1475) i koncepcje polityczne zostaly wyzyskane w XVI wieku przez dzialaczy reformacyjnych i ideologów szlacheckich;
  • Filip Buonaccorsi-Kallimach wloski humanista, autor panegirycznego "Zywotu i obyczajów Grzegorza z Sanoka" (1476), utworu zawierajacego renesansowy wzór humanisty i mecenasa;
  • Konrad Celtis, wedrowny humanista niemiecki, który przebywal w Krakowie w latach 1488-1490 i byl wspóltwórca Nadwislanskiego Towarzystwa Literackiego, skupiajacego najswiatlejsze umysly (miedzy innymi Wojciech z Brudzewa).
Renesans wczesny obejmuje lata 1506-1543.
Data pierwsza jest o tyle wazna, ze wyznacza poczatek wielkich renesansowych inwestycji artystycznych (Wawel), miedzynarodowej aktywnosci dyplomacji królewskiej, rozbudowy dworu i kancelarii. Na pierwsze i drugie dziesieciolecie przypadaja:
  • debiuty znakomitych poetów Jana Dantyszka (biskup warminski, dyplomata, autor lacinskich elegii i "Hymnów koscielnych") i Andrzeja Krzyckiego (biskup-humanista, dworski panegirysta i autor paszkwilów, twórca erotyków i utworów biesiadnych, a takze wierszy politycznych i religijnych)
  • rozwój drukarstwa
  • wystapienie Biernata z Lublina
Jako koncowa date przyjmuje sie rok 1543, poniewaz jest to moment wielu wydarzen finalnych i inicjalnych:
  • rok smierci Mikolaja Kopernika i ogloszenia jego dziela "O obrotach sfer niebieskich",
  • rok smierci Klemensa Janickiego (najmlodszego poety polsko-lacinskiego),
  • pierwsze wydania: "Krótkiej rozprawy miedzy trzema osobami" Mikolaja Reja; traktatu "Laski, czyli o karze za mezobójstwo" Andrzeja Frycza Modrzewskiego.
Najwybitniejsi przedstawiciele to:
  • Mikolaj Kopernik - wszechstronnie wyksztalcony duchowny, astronom, matematyk i lekarz. Jego wybitne odkrycie uniezaleznilo nauki przyrodnicze od teologii, podwazylo autorytet kosciola w pogladach na budowe swiata ziemskiego;
  • Stanislaw Orzechowski
  • Andrzej Frycz Modrzewski
  • Biernat z Lublina
  • Klemens Janicki
  • Mikolaj Rej
Okres rozkwitu rozpoczyna rok 1543, a konczy moment smierci Jana Kochanowskiego w 1584 roku.
W tym czasie mieszcza sie wszystkie najwazniejsze wydarzenia polityczno-spoleczne (ruch egzekucyjny, szczyt polskiej reformacji) oraz twórczosc najwybitniejszych pisarzy wieku: Mikolaja Reja, Jana Kochanowskiego, Lukasza Górnickiego.
Okres ostatni: 1584-1629 zamyka data smierci Szymona Szymonowica, ostatniego poety, który wyraznie utozsamia sie z renesansem. Poza wspomnianym do najwybitniejszych twórców tego okresu naleza: Piotr Skarga i Mikolaj Sep-Szarzynski.




Umyslowosc

Swiatopoglad renesansowy jest bardzo optymistyczny, opiera sie bowiem na przekonaniu, ze stworzony przez Boga lad kosmiczny i ziemski jest wieczny i niezmienny. Dla czlowieka tych czasów stanowilo to gwarancje nienaruszalnosci i niezmiennosci spraw ludzkich. Stwierdzenie, ze swiat jest harmonijny i piekny, ze jest odbiciem boskiej doskonalosci, jest zarazem stwierdzeniem, ze czlowiek jest zdolny poznac, przeniknac i zrozumiec prawa nadane przez Boga naturze.
Podstawowy sens renesansowej filozofii sprowadza sie do poszukiwania odpowiedzi na pytanie: jak zyc?
Humanizm
Glównym skladnikiem kultury renesansu jest prad umyslowy zwany humanizmem. Nazwe przywyklo sie wywodzic od slawnego zdania komediopisarza Terencjusza: "Homo sum - humani nihil a me alienum puto" (Czlowiekiem jestem - nic, co ludzkie, nie jest mi obce).
Bezposrednie inspiracje czerpal z filologii i literatury antyku, odkrywanej na nowo dzieki dzialalnosci przybylych do Wloch licznych uczonych greckich ze zdobytego przez Turków Konstantynopola.
Osrodkiem zainteresowania humanizmu byl czlowiek, jego osobowosc oraz spoleczne i przyrodnicze uwarunkowania jego zycia.
Przekonanie o autonomicznosci ludzkiego rozumu i jego mozliwosciach poznawczych wsparte zostaly licznymi odkryciami naukowymi (np. M. Kopernika), które zmienily tradycyjny poglad na swiat i na miejsce czlowieka w nim.
W swych koncepcjach humanisci przeciwstawili sie sredniowiecznej scholastyce (Erazm z Rotterdamu), a w dziedzinie mysli politycznej wysuwali projekty naprawy stosunków spolecznych (Th. Morus, N. Machiavelli, A. F. Modrzewski) oraz instytucji Kosciola, co przejawilo sie w ruchu reformatorskim.
Pierwsze zetkniecie uczonych polskich z humanizmem i humanistami datuje sie od czasów soboru w Konstancji (1414-1418), w którym aktywnie uczestniczyl miedzy innymi twórca polskiej mysli tolerancyjnej Pawel Wlodkowic.
Reformacja
Reformacja to ruch religijny w Europie wieku XVI o podlozu spoleczno-politycznym zapoczatkowany przez Marcina Lutra (w 1517 roku w Wittenberdze oglosil slawne tezy o odpustach), dazacy do wprowadzenia reform w Kosciele katolickim w zakresie doktryny, kultu, organizacji i obyczajów. Reformacja doprowadzila do rozlamu i powstaniu nowych wyznan zwanych protestanckimi (luteranizmu i kalwinizmu).
Jego zalazkiem byly sredniowieczne ruchy spoleczno-religijne, przeciwstawiajace sie zinstytucjonalizowaniu zycia religijnego, sztywnemu dogmatyzmowi i feudalnej strukturze Kosciola, postulujace nawrót do wczesnochrzescijanskiej prostoty i demokratyzmu (np. w XIII wieku franciszkanizm, w XIV wieku wilklefizm, husycyzm).
Poglady filozoficzne
Glównym osrodkiem wloskiego humanizmu byla Florencja, rzadzona wówczas przez ród Medyceuszy, szczególnie rozkwitajaca za czasów Wawrzynca Wspanialego. Tu skupili sie najwybitniejsi artysci epoki: Leonardo da Vinci, Rafael, Michal Aniol, tu tez rozwinal sie bardzo wazny dla umyslowosci renesansu neoplatonizm.
Neoplatonizm
Zainteresowanie filozofia Platona, odczytywana poprzez interpretacje neoplatonska powstala w III wieku n.e. za sprawa Plotyna, nastapilo za posrednictwem uczonych bizantyjskich, którzy masowo emigrowali do Wloch po roku 1543 (zdobycie Konstantynopola przez Turków). Jej efektem bylo powstanie licznych akademii-stowarzyszen uczonych zajmujacych sie badaniami filologicznymi. Neoplatonizm mial swoja teorie sztuki (koncepcja "szalu poetyckiego", w którym artysta poznaje i odslania w widzianym swiecie niewidzialna idee piekna i emanacje Boga), ale nie mial swojej poetyki. Nieunikniony wiec stal sie nawrót do Arystotelesa.
Arystotelizm
Powrót do filozofii Arystotelesa mial charakter zródlowy. Siegnieto do jego dziel oryginalnych i tlumaczono je na jezyk lacinski. Zainteresowanie filologów skupilo sie na pojeciu "mimesis" - nasladowania, znane Platonowi, ale rozwiniete i skorygowane przez Arystotelesa. Przypomniano, ze nie jest to termin jednoznaczny i moze zarówno dotyczyc nasladowania natury stworzonej - rzeczywistosci, jak i natury tworzacej, co pojmowano jako nasladowanie autorów starozytnych.
Efektem tej niejednoznacznosci bylo z jednej strony uznanie za niedoscigniony, godny nasladowania wzór dziela artystów starozytnych, z drugiej zas twórcze poszukiwanie nowych srodków wyrazu umozliwiajacych jak najdoskonalsze przedstawienie otaczajacej rzeczywistosci.
Stad tak poczesne miejsce wsród zainteresowan humanistów zajela filologia. Toczono spory zwiazane z problematyka jezykowa, a ich efektem bylo dostrzezenie ogromnej, kulturotwórczej roli tego narzedzia ludzkiej komunikacji.
Synkretyzm filozoficzny
Cecha szczególna swiatopogladu renesansowego jest laczenie watków myslowych róznych doktryn filozoficznych, a takze zespalanie ich z doktryna chrzescijanska.
I tak w dzielach humanistów odnalezc mozna:
  • stoicyzm, szczególnie w formie rozwinietej w I i II wieku n.e. przez Seneke i Marka Aureliusza;
  • epikureizm, znany twórcom odrodzenia przede wszystkim w postaci prezentowanej przez Horacego.
W uprzystepnieniu i rozpowszechnieniu róznych doktryn i kierunków filozoficznych swiata starozytnego istotna role odegraly pisma Marka Tulliusza Cycerona.




Literatura powszechna

Dante Alighieri (1265-1321) - poeta i polityk, walczyl o uniezaleznienie Florencji od papiestwa, nalezal do stronnictwa Bialych Gwelfów. Po zwyciestwie Czarnych Gwelfów skazany zostal na wygnanie i przez 10 lat tulal sie po kraju, by pod koniec zycia osiasc w Rawennie. W poczatkowym okresie twórczosci pozostawal pod wplywem liryki prowansalskiej i jej wloskiego odpowiednika "dolce stil nuowo" (nowy slodki styl). Najwazniejszym dokumentem poetyckim tego okresu jest "Zycie nowe". To dzieje wyidealizowanej, mlodzienczej milosci poety do Beatrycze, obdarzonej przez poete platonicznym, wznioslym uczuciem. Glównym utworem Dantego, a zarazem jednym z najwiekszych dziel w literaturze swiatowej jest "Boska komedia". Dante pisal go przez wiele lat. Ten ogromny poemat, liczacy ponad czternascie tysiecy wierszy w stu piesniach, dzieli sie na trzy czesci: "Pieklo", "Czysciec" i "Raj".
Bohaterem utworu jest sam poeta odbywajacy wedrówke po zaswiatach. Po Piekle i Czysccu oprowadza go Wergiliusz, przez kregi niebieskie az po Empireum - Beatrycze. Pielgrzymka po zaswiatach ma charakter symboliczny: przedstawia wznoszenie sie czlowieka z upadku i grzechu przez poznanie swych win i pokute do swietosci. Rozlegla skala obrazów zawiera synteze calego dorobku mysli i sztuki sredniowiecznej (wladza cesarska wiedzie ku szczesciu doczesnemu, religia objawiona zsyla natchnienie, a Kosciól oswieca w dazeniu do szczesliwosci niebieskiej. Celem ludzkiego zycia jest Bóg). Jednak ogrom róznorodnych spraw zawartych w utworze swiadczy, ze Dantemu zalezy bardziej na ukazaniu glebi ludzkich przezyc. Podczas wedrówki targaja nim róznorodne uczucia, mysli, doznania, dazenia. Dlatego tez poemat mozna traktowac jako historie wyzwolenia czlowieka, jego wznoszenie sie po szczeblach poznania az do najwyzszego, jakby rajskiego, poznania rozumowego pojecia idealów, dobra i madrosci.
Utwór napisany zostal w jezyku wloskim. Odbija dazenia antyfeudalne i narodowe, sprzeczne z zalozeniami sredniowiecznymi. Daje wyraz patriotyzmowi, podejmuje ostra walke z wrogami politycznymi, ówczesnymi feudalami. Tchnie iscie renesansowa wiara w czlowieka, troska o jego potrzeby i prawo do szczescia.
Franciszek Petrarka (1304-1374) - wloski humanista, duchowny, dyplomata papieski, czynny uczestnik ówczesnego zycia politycznego, uczony, milosnik kultury starozytnej. Wiekszosc utworów pisal po lacinie i za te twórczosc zostal uwienczony na Kapitolu laurem. Jednak niesmiertelnosc zapewnily mu poezje pisane w jezyku wloskim, szczególnie poemat "Triumfy" - przedstawiajacy uroczyste pochody Milosci, Czystosci, Czasu, Smierci, Wiecznosci i Slawy oraz cykl wierszy "Sonety do Laury".
"Sonety do Laury" to 317 wierszy powstalych prawdopodobnie w latach 1330-1365. Dziela sie na "Wiersze ku czci Laury zywej" i "Wiersze ku czci Laury martwej". Tematem zbioru jest historia milosci poety do kobiety, milosci bedacej tak silna namietnoscia, ze wobec niej ustepuja najszlachetniejsze i najszczytniejsze idealy. Wokól dziejów tej niezwyklej milosci, skupiaja sie róznorodne niepokoje moralne, aspiracje religijne, marzenia i rozmyslania filozoficzne. Poeta dazy do odebrania przezyciom i wydarzeniom ich naturalnych barw, indywidualnych akcentów, by zachowac jedynie to, co jest uniwersalne i ponadczasowe. "Sonety" idealizuja uczucie i kobiete, a poeta, niczym psychoanalityk, pragnie przede wszystkim ukazac osobiste emocje milosne ujete w kunsztowna forme artystyczna.
Michal de Montaigne - mysliciel, Francuz. Glosiciel renesansowej koncepcji zycia i szczescia ludzkiego. Najwiekszym dzielem tego pisarza i moralisty (1533-1592) jest zbiór rozmyslan nad sensem zycia i szczescia ludzkiego - "Próby". Autor dokonuje w nim autoanalizy psychicznej i moralnej, dlatego tez tekst (skladaja sie nan trzy ksiegi) ma charakter swoistego dziennika zycia wewnetrznego, intymnego, zblizonego do eseju. Poglady mysliciela nie maja charakteru systemu filozoficznego, to, co proponuje jest raczej zacheta do medytacji, aby "poznac siebie, nauczyc sie dobrze zyc i dobrze umrzec". Najwazniejsze pouczenia Montaigne brzmia:
  • zycie ludzkie powinno byc latwe, przyjemne, praktyczne, ale przede wszystkim rozsadne;
  • czlowiek winien byc niezalezny, a to osiagnie dzieki sceptycyzmowi;
  • równiez do smierci nalezy podchodzic bez emocji, bo strach przed nia przeszkadza w korzystaniu z zycia, które przeciez stanowi najwazniejsza wartosc;
  • system wychowawczy winien byc oparty na lagodnosci i odwolywaniu sie do inteligencji ucznia;
  • inteligencja gwarantuje poprawne rozumowanie, które umozliwia dotarcie do prawdy, natomiast rozbudzona swiadomosc zmierza do dobra;
  • w dziedzinie polityki i religii Montaigne jest konserwatysta i zwolennikiem irenizmu.
Franciszek Rabelais - "Gargantua i Pantagruel" to dzielo zwrócone przeciw sredniowieczu, wyrazajace bogactwo idei humanistycznych. Oparte na motywach basni o zlosliwym diabelku sypiacym sól w gardla spiacych ludzi i sprowadzajacym na nich pragnienie. Sklada sie z pieciu ksiag, a przedstawia historie dynastii dobrych olbrzymów, królów okolicy przylegajacej do Chinon w Turenii: Tepousta, Gargantui i Pantagruela. W prologu autor uprzedza, ze basniowe ksiegi zawieraja ukryty sens. Bohaterowie epopei to olbrzymy posiadajace cechy ludzkie, sa poczciwi i prostolinijni, maja swoje dziwactwa i smiesznostki, niekiedy zachowuja sie arogancko i wyzywajaco. Rabelais prezentuje w tym dziele podstawowe zalozenia humanizmu. Na czolo wysuwa sie umilowanie zycia pod wszelkimi postaciami. Pisarz (okolo 1483-1553) nie wdaje sie w finezyjne dociekania filozoficzne, slawi przede wszystkim sile zywotna tkwiaca w czlowieku. Tzw. "pantagruelizm" to dazenie do wyzwolenia wszystkich sil dla zadoscuczynienia ludzkim, ziemskim pragnieniom. Czlowiek ma prawo, a nawet obowiazek rozwijac swoje wrodzone przymioty i zdolnosci, winien dazyc do zdobycia uniwersalnej wiedzy (Gargantua zacheca syna, by poznal jezyki klasyczne i zglebial nauki przyrodnicze, by cwiczyl sztuki wojenne i studiowal "Pismo swiete"). Przed zlem chroni go prawa natura, zatem moze zyc wedlug zasady "Czyn, coc sie podoba".
William Szekspir - twórca wszech czasów. Zloty wiek kultury angielskiej przypadl na pierwsza polowe XVI wieku i poczatek XVII wieku za czasów panowania królowej Elzbiety. Tryumfy w kulturze tego czasu swiecil teatr i dramat, a wsród jego twórców na czolo wysuwa sie William Szekspir (1564-1616). W powszechnej opinii panuje przekonanie, ze gdyby zniszczeniu ulegla cala spuscizna literacka, a ocalaly jedynie dziela Szekspira (Shakespeare - doslownie znaczy "trzesiwlócznia"), dorobek mysli ludzkiej bylby uratowany. Utwory Anglika wypelnilyby powstala luke, ogarniaja bowiem caloksztalt ludzkiego doswiadczenia. Szekspir uprawial trzy modne wówczas w Anglii odmiany dramatu:
  • komedie: "Sen nocy letniej", "Komedia pomylek", "Poskromienie zlosnicy", "Wesole kumoszki z Windsoru", "Wieczór trzech króli", "Miarka za miarke";
  • kroniki historyczne: "Król Jan", "Ryszard II", "Henryk IV", "Henryk V", "Henryk VI", "Ryszard III", "Henryk VIII" (cykl dramatów z dziejów Anglii), "Juliusz Cezar", "Antoniusz i Kleopatra" (dramaty z dziejów Rzymu);
  • tragedie: ""Romeo i Julia", "Hamlet", "Otello", "Król Lear";
  • basnie dramatyczne: "Sen nocy letniej".
Dramat wielkiego Anglika odznacza sie nowatorska forma, która cechuje:
  • naruszenie klasycznej zasady trzech jednosci: miejsca, czasu i akcji. Utwory Szekspira rozgrywaja sie w kilku przestrzeniach, akcja trwa nawet kilkanascie lat, a obok watku glównego tocza sie motywy poboczne;
  • zlamanie zasady decorum, czyli zasady odpowiedniosci stylów, która tragedii przypisywala styl wysoki, pelen powagi i patosu, a komedii styl niski, nacechowany niewyszukanym komizmem, a nawet rubasznoscia. Dramaturg laczy patos z komizmem, a niekiedy elementami farsy. Do akcji wprowadza tez obok osób wysokiego stanu, przedstawicieli plebsu;
  • narusza wprowadzona przez Sofoklesa zasade wystepowania co najwyzej trzech aktorów w jednej scenie, komponuje obrazy zbiorowe;
  • nie unika przedstawiania scen krwawych, drastycznych, ukazuje je bezposrednio, a nie opowiada o nich, jak w dzielach tragedii antycznej;
  • sprzeciwia sie klasycznym wzorom konstruowania postaci. Bohaterowie Szekspira ulegaja transformacjom, popadaja w najbardziej skrajne stany emocjonalne, maja bogate zycie psychiczne.
  • odznacza sie dwuplanowa kompozycja: obok plaszczyzny realistycznej zawiera równiez sfere fantastyki (postacie duchów, widm, upiorów, czarownic). W ten sposób swiat dramatów Szekspira jest o wiele bardziej zlozony, bogatszy o plan metafizyczny, o wiare w rzeczy funkcjonujace poza porzadkiem intelektu.
  • posluguje sie jezykiem pelnym metafor i porównan, czesto czerpanych z mowy potocznej, laczy wypowiedzi rymowane z prozaicznymi dialogami, co sluzy ozywieniu narracji.
Jednym z najglosniejszych dramatem Szekspira jest "Makbet". Formalnie nie nalezy do cyklu kronik historycznych, ale wykazuje z nimi zbieznosc tematyczna (tlem akcji sa fakty historyczne zwiazane ze Szkocja i dynastia Stuartów. Makbet jest postacia historyczna, zyl w XI wieku i byl dowódca wojsk Dunkana, króla Szkocji, a od 1040 roku sam przywdzial korone. Zmarl prawdopodobnie w 1057 roku).
Akcja utworu toczy sie w mrocznej atmosferze sredniowiecza: posepny urok starego zamczyska, grozna sceneria wrzosowiska, na którym Makbet i Banco spotykaja czarownice, etos rycerski i wszystko to, co sie z nim wiaze: blask slawy, duma zwyciestwa, szlachetnosc, oddanie królowi i wiernosc kochance. Cechy te okreslaja bohatera tytulowego, który jednak nie jest bez skazy: marzy o slawie i pragnie wladzy. Wielkie aspiracje kontrastuja jednak z kruchoscia charakteru. Makbet jest czlowiekiem wrazliwym i delikatnym, ma nature poety. Ona wlasnie sprawia, ze trudno jednoznacznie okreslic, czy spotkane na wrzosowisku wiedzmy to niezalezne metafizyczne postacie swiata grozy, czy projekcja uczuc wewnetrznych, ukrytych pragnien bohatera. Momentem zwrotnym w jego dziejach jest okrutna zbrodnia na królu Duncanie. Scenariusz chytrze podsunie mu zona. Makbet stanie w sytuacji tragicznej: moze wiele zyskac (korone, pozycje uznanie ukochanej kobiety) i równie wiele stracic, przede wszystkim to, co dla rycerza najistotniejsze: honor i szacunek dla samego siebie. Tragizm decyzji poteguje wieloletnia przyjazn z królem i dreczaca swiadomosc, ze wykorzystuje jego zaufanie. Dziala jednak magia przepowiedni i konsekwentna postawa zony. Zabójstwo króla pociaga za soba nastepne zbrodnie. Zycie bohatera zaczynaja wypelniac chorobliwe obsesje, strach i lek przed utrata wladzy. Jednoczesnie urok wladzy tlumi rozterki, hartuje charakter i powoduje diametralna zmiane charakteru. Staje sie okrutnym i apodyktycznym wladca. Kiedy po wysluchaniu drugiej przepowiedni nabiera pewnosci, ze zadna sila nie jest mu w stanie zagrozic, zmienia swoje zycie w "opowiesc idioty, pelna wscieklosci i wrzasku". Upaja sie wladza. Dzieje Makbeta sa swiadectwem nieobliczalnych mozliwosci czynienia zla przez czlowieka. To przeciez nie Fatum, nie perfidnie sformulowana przepowiednia, ale ciemna strona ludzkiej natury napisala jego krwawy dramat.
Lady Makbet w powszechnej opinii uchodzi za synonim zelaznej damy, osoby o silnym, stanowczym charakterze i niezbyt wyrafinowanej duszy. Jednak stanowcza jest tylko do pewnego momentu - zabójstwa króla, potem jej osobowosc poczyna sie kruszyc. Mroczna strona jej natury nie wytrzymuje konfrontacji z rzeczywistoscia, o której snila. Placi utrata spokoju, szalenstwem.
Mimo, iz losy obydwu postaci obrazuja ta sama teze o determinacji ludzkiej natury, w rezultacie sa diametralnie rózne, bo inaczej reaguja na zbrodnie. Wrazliwy Makbet - zmienia sie w autokrate, który pod maska tyrana kryje lek przed zdemaskowaniem, silna Lady przeistacza sie w krucha istote, dla której obled staje sie immanentna czescia osobowosci. Wspólna zbrodnia nie zaciesnia miedzy nimi wiezi, lecz oddala. Kierunek ich kroków wyznacza rózny rytm namietnosci, zadz i chorobliwych obsesji.




Literatura plebejska

Literatura mieszczansko-ludowa ma przede wszystkim trzech bohaterów: Ezopa, Marcholta i Sowizdrzala.
Ezop z Frygii jest bohaterem znanym folklorowi i literaturze greckiej i wedlug przekazów legendarnych zyl i nauczal w VI wieku p.n.e.
"Zywot Ezopa Fryga, medrca obyczajnego i z przypowiesciami jego" podjal, posluzywszy sie lacinskimi wzorami sredniowiecznymi, Biernat z Lublina (1522). Biernat prozaiczny tekst lacinski przelozyl wierszem 8-zgloskowym, 3144 wersy porzadkujac w czterowersowe strofy. Zawarl w nim nie tylko cala biografie Medrca, ale i przypisywane mu bajki (210). Tytuly wiekszosci bajek stanowia pierwszy polski zbiór przyslów (np. "Wielcy zlodzieje male wieszaja", "Gdy sie mozni mnoza, ludzi uboza"). Legendarny Ezop byl niewyksztalconym niewolnikiem i czlowiekiem szczególnej brzydoty. Laczyl w sobie cechy blazna, medrca i meczennika (dzieki sprytowi, dowcipowi i zdrowemu rozsadkowi stal sie czlowiekiem wolnym). Doradzal królom i pospólstwu, ale sciagal na siebie msciwy gniew kaplanów Apollina, którzy falszywie go oskarzywszy doprowadzaja do wyroku skazujacego Ezopa na smierc.
Biernat, przyswajajac na polski grunt biografie starozytnego blazna i bajkopisarza, usilowal powiazac jego dzieje z rzeczywistoscia mu wspólczesna. Aktualizowal wiec przygody i poglady swego bohatera (aluzje pod adresem duchowienstwa i moznych). Kreslac pozytywny portret plebejusza, Biernat z Lublina ujawnil swa niechec do moznych. Oskarzal ich o naduzycia, dbalosc jedynie o wlasne interesy i dzialanie na szkode publiczna. Krytykujac niesprawiedliwosc spoleczna wskazuje na madrosc jako jedyna prawdziwa wartosc, która winna decydowac o pozycji czlowieka.
Utwór cieszyl sie w wiekach XVI i XVII ogromna popularnoscia i rozglosem, umieszczono go nawet na koscielnym indeksie ksiag zakazanych.
Marcholt, niegdys bohater powaznego apokryficznego dialogu biblijno-talmudycznego, z czasem stal sie postacia komiczna, a scislej - komicznym sobowtórem i przeciwnikiem Salomona, uosabiajacego ksiazkowa madrosc i formalna uczonosc. W postaci tej jest cos z kreacji karnawalowej: korzysta z przywileju profanowania swietosci, odwracania sensów, przedrzezniania autorytetów. Autorem polskiej wersji jego przygód byl Jan z Koszyczek: "Rozmowy, które mial król Salomon madry z Marcholtem grubym (prostym, rubasznym, nieobyczajnym a sprosnym)". Jest to dialog, w którym autor wykazal niezwykla wynalazczosc nazewnicza. Salomon, zgodnie z "Biblia" prezentuje indywidualny dar madrosci, dzieki któremu umie rozstrzygac sytuacje konfliktowe i glosic sentencje, natomiast Marcholt przeciwstawia królowi madrosc zbiorowa, zaczerpnieta z ludowych przyslów.
Sowizdrzal jest z kolei postacia zaczerpnieta z niemiecko-niderlandzkiego folkloru. Jego imie etymologicznie zwiazane jest z nazwa franta, wydrwigrosza i kpiarza. Okolo 1530-1540 roku Wietor wydal anonimowy druczek, którego tytul brzmial prawdopodobnie "Sownocyardlo". Byla to historyjka spisana proza o dosc luznej konstrukcji fabularnej, skladala sie bowiem z szeregu krótkich nowel i zartów przedstawiajacych przewrotne figle tytulowego bohatera. Niestety z tego druku zachowaly sie jedynie szczatki, ale na podstawie wydan pózniejszych mozna odtworzyc dzieje Sowizdrzala - ludowego medrca i kpiarza, który wedrowal od miasta do miasta, potrafil oszukiwac najsprytniejszych i przechytrzyc najbardziej uczonych, z kazdej opresji wychodzic obronna reka.
Pozytywizm: Umysłowość Publicystyka Literatura Tematy literatury pozytywistycznej

Wstęp

Jako date poczatkowa wymienia sie rok 1864 - upadek powstania styczniowego i wprowadzenie reformy uwlaszczeniowej w Królestwie Kongresowym. Wydarzenia te niewiele tylko wyprzedzaja poczatki ery autonomicznej w Galicji (1866) oraz wlaczenie ziemi poznanskiej i prowincji pruskiej do Zwiazku Pólnocnoniemieckiego (1867).
W dziedzinie literatury na druga polowe lat szescdziesiatych przypada pojawienie sie nowych waznych organów prasowych (np. "Przegladu Tygodniowego" i "Przegladu Polskiego") i nowego pokolenia pisarzy (Asnyk, Orzeszkowa, Swietochowski, Prus, Sienkiewicz, Tarnowski, Chmielewski). Generacja ta wystapila z nowymi haslami programowymi i niekiedy manifestacyjnie przeciwstawiala sie swoim poprzednikom.
Okolo roku 1880 pojawia sie wewnetrzna cezura pozytywizmu. W procesie historycznym wyznacza ja uksztaltowanie sie zasady trójlojalizmu, zaostrzenie ucisku politycznego i powstanie pierwszych organizacji socjalistycznych. W tym czasie pokolenie pozytywistów osiagnelo dojrzalosc twórcza.
Epoka konczy sie pomiedzy rokiem 1890 a 1895. W sferze polityki mozna powiazac je z powstaniem nowych programów i partii politycznych (PPS, SDKPiL, Ligi Narodowej, Stronnictwa Ludowego). W literaturze - z coraz szersza fala debiutów wyraznie odmiennej generacji (Kasprowicz, Tetmajer, Sieroszewski, Zeromski, Reymont, Berent), która wkrótce zyskala miano Mlodej Polski. Nalezy jednak pamietac, ze pokolenie pozytywistyczne zachowalo swój twórczy dynamizm po rok 1910.



Umyslowosc

Pozytywizm jest okresem uformowanym w literaturze polskiej. Nazwe przyjeto od kierunku filozoficznego sformulowanego przez A. Comte. Byl to w równej mierze ruch spoleczno-ideowy, co literacki, a wystapil z programem rozwoju kraju po klesce powstania styczniowego, kladac nacisk na rozwój w zakresie gospodarczym i kulturalnym.
August Comte (1798-1857) francuski filozof i socjolog, pierwszy w dziejach filozof posiadajacy wyksztalcenie techniczne. Swoje poglady sformulowal w 6-tomowym dziele "Wyklad filozofii pozytywnej". Mozna je strescic w sposób nastepujacy:
  • filozofia pozytywna bada rzeczy dostepne rozumowi, rozwaza tematy pozyteczne (o faktach psychicznych nie jestesmy w stanie posiasc wiedzy pewnej),
  • nauka winna ustalac zwiazki pomiedzy faktami, tj. prawa nimi rzadzace,
  • chce sluzyc polepszeniu zycia (ma sens praktyczny),
  • chce uzyskac wiedze pewna i biektywna.
Wzorem postepowania naukowego byly dla Comte?a metody nauk przyrodniczych, a ostatecznym celem jego filozofii bylo odnalezienie doskonalego ustroju dla ludzkosci.
Hipolit Taine (1828-1893), prawodawca pogladów estetycznych epoki, które zawarl w dziele "Filozofia sztuki". Byl determinista, przekonanym o prawidlowosci i koniecznosci wszystkich wydarzen, a poglady te przeniósl na powstanie i funkcjonowanie dziela sztuki. Twierdzil, ze artysta produkuje swoje dzielo tak, jak natura swoje, jest wiec zdeterminowany przez szereg czynników: rase, srodowisko i moment dziejowy. Dzielem sztuki rzadza prawa popytu i podazy, jak kazdym wytworem ludzkim. Akt twórczy nie ma wiec zadnych tajemnic, jest w pelni poznawalny. Robert Spencer (1820-1903) inzynier z wyksztalcenia, uwazal sie za ucznia Darwina. Glówna teza Spencera stala sie teoria ewolucjonizmu. U podstaw jego teorii tkwila biologia (naturalizm). Twierdzil, iz:
  • wszystkie dziedziny zycia, w tym równiez spoleczenstwa i kultury, podlegaja stalemu rozwojowi,
  • ów rozwój ma charakter postepu,
  • poznanie jest zalezne od poznajacego organizmu, od jego przystosowania sie do potrzeb i warunków zycia. W zwiazku z tym pojecie zla i dobra jest zalezne od potrzeb ustalonych przez przyrode, zycie. Dzialanie moralne to dzialanie zgodne z potrzebami zycia (relatywizm etyczny).
Filozofia pozytywna:
  • opierala sie na metodach empirycznych i racjonalnych (preferencje zyskaly nauki przyrodnicze),
  • istnieja rzeczy niedostepne ludzkiemu rozumowi i doswiadczeniu, ale nie nalezy tego dywagowac (agnostycyzm),
  • uwazano, ze swiat natury i swiat ludzi stanowia jedna rzeczywistosc podlegajaca tym samym prawom (monizm przyrodniczy), a wyzszosc czlowieka wobec innych tworów przyrody polega na tym, ze potrafi on swiadomie przystosowac sie do warunków i ksztaltowac je dla wlasnych potrzeb,
  • nauka ma zajmowac sie badaniem rzeczy, ich wzajemnym ustosunkowaniu sie, wiazaniem faktów i praw,
  • dzialania nauki musza miec cel praktyczny (praktycyzm),
  • wiedza decyduje o postepie ludzkosci (kazde dzialanie czlowieka, jesli ma byc pozyteczne, musi sie oprzec na wiedzy). Dzieki jej i industrializacji ludzkosc dojdzie do dobrobytu, przezwyciezy konflikty spoleczne, uzyska lad i spokój (scjentyzm),
  • sztuka, jako dzielo rak ludzkich, musi byc przede wszystkim pozyteczna (utylitaryzm),
  • skoro prawa rzadzace natura dotycza wszystkich zjawisk zycia, a wiec obowiazuja takze w rozwoju spoleczenstw. Stad tak chetnie rozwijana przez polskich pozytywistów analogia miedzy spoleczenstwem a organizmem (organicyzm).
Tak sformulowane tezy filozofii pozytywnej i wynikajace z niej wnioski stanowily szczególnie przydatny material do konstruowania programu konkretnej dzialalnosci spolecznej, ekonomicznej, politycznej oraz postepowania w dziedzinie kultury.
Polski program pozytywistyczny, to program konkretnego dzialania oparty na przekonaniu, ze:
  • czlowiek i jego zycie to tylko element przyrody,
  • we wszystkich dziedzinach trzeba poslugiwac sie metodami badan naukowych,
  • wszystko rozwija sie i zmienia, ale dazy ku postepowi,
  • dazenie do szczescia osobistego jest najwyzszym dobrem i glównym motorem postepowania ludzkiego,
  • celem dzialania jednostki winien byc pozytek przynoszony spoleczenstwu, a to zazwyczaj równoznaczne jest z osiaganiem szczescia osobistego.
W zwiazku z tym zupelnie inaczej pojmowano historie, wykluczajac jakakolwiek integracje w losy narodu pierwiastka metafizycznego. Stwierdzono, iz ludzie byli i sa w pelni odpowiedzialni za swój los, zatem przyszlosc bedzie taka na jaka spoleczenstwo zapracuje. Odrzucic trzeba marzenia nie poparte rzeczowymi argumentami. Polska bedzie taka, jaka stworza ja swoja praca obywatele.
Gloszono hasla:
spoleczenstwo to organizm. Wówczas bedzie funkcjonowalo prawidlowo, jezeli wszystkie jego organy beda "zdrowe", odpowiednio przygotowane i sprawnie wypelniajace przypadajace im funkcje;
praktycyzm w miejsce idealu "mierz sily na zamiary";
idea wspólnej pracy dla Polski, ku ogólnospolecznemu pozytkowi, w miejsce walki zbrojnej;
praca u podstaw: starania o to, by chlopi, rzemieslnicy, kupcy itp. uzyskali w spoleczenstwie nalezna im pozycje, by mogli w pelni i z pozytkiem wspólpracowac w bogaceniu i doskonaleniu spolecznego organizmu;
emancypacja kobiet: zrównanie kobiet z mezczyznami w sprawach spolecznych i politycznych;
utylitaryzm sztuki
Swoista "kuznia" nowych tendencji byla zalozona w 1862 roku Szkola Glówna, uczelnia 7 lat pózniej przeksztalcona w uniwersytet rosyjski. Panowal w niej duch konserwatywny, ale byla to jedyna uczelnia w Królestwie, w której mlodziez dowiadywala sie o filozofii pozytywnej. Tu tworzyly sie cale obozy darwinistów i antydarwinistów, ale w toczacych sie miedzy nimi dyskusjach ksztaltowaly sie zreby pozytywistycznego swiatopogladu mlodych. Az 50 sluchaczy wydzialu filologicznego zapisalo sie na trwale w dziejach nauki, publicystyki, dziennikarstwa i literatury polskiej.
Z fascynacji naukami scislymi zrodzil sie ideal pisarza - uczonego i dziela literackiego, którego zasadniczym zadaniem mialo byc przekazanie wiedzy zblizonej do naukowej, tylko w bardziej przystepnej formie.
Dalo to poczatek literaturze tendencyjnej, majacej za zadanie glosic okreslone poglady poprzez podejmowanie odpowiednich tematów i wskazywanie jednoznacznych ocen postaw bohaterów.
Preferowano epike (powiesc, nowele), a w sposobie ksztaltowania wypowiedzi literackiej realizm i naturalizm.




Publicystyka

Jedna z dróg przyblizenia Polaków do zdobyczy cywilizacyjnych Europy byla dokladna informacja o caloksztalcie zycia gospodarczego i kulturalnego na ziemiach polskich oraz w krajach szczycacych sie postepem. Role te przyjela wyspecjalizowana prasa, która w pewien sposób zastapila zlikwidowane przez zaborców instytucje kulturalne i naukowe.
Najwieksza liczba tytulów szczycilo sie czasopismiennictwo warszawskie na lamach którego rozgorzal spór "mlodej" i "starej" prasy. Kampanie publicystyczna rozpoczela okolo roku 1871 grupa wychowanków warszawskiej Szkoly Glównej, miedzy innymi Aleksander Swietochowski i Piotr Chmielewski. Wystapili oni przeciw bezprogramowosci, zaniedbywaniu spraw krajowych, zacofaniu ideowemu i atmosferze wzajemnej adoracji panujacej w srodowisku literatów i dziennikarzy. Od ataku przeszli do sformulowania wlasnego stanowiska, zarówno polityczno-spolecznego, jak i filozoficznego i estetycznego. W tej dzialalnosci towarzyszyla im E. Orzeszkowa i Boleslaw Prus. Glówna trybuna mlodych byl poczatkowo "Przeglad Tygodniowy", na lamach którego ukazal sie manifest mlodych pióra Aleksandra Swietochowskiego "My i wy". W 1872 roku bardziej umiarkowana grupa mlodych, zrazona radykalizmem Swietochowskiego zalozyla dwutygodnik "Niwa". Tu ukazaly sie cykl artykulów Chmielowskiego, miedzy innymi: "Pozytywizm i pozytywisci" i rozprawa Orzeszkowej postulujaca ksztalcenie rzemieslników. Ponadto "mlodzi" korzystali z goscinnosci innych pism umiarkowanych, miedzy innymi: "Ateneum" (miesiecznik naukowo-literacki), "Kuriera Warszawskiego" (tu ukazywaly sie "Kroniki tygodniowe" B. Prusa, skladajace sie na bogata panorame wielkich i drobnych spraw wspólczesnosci, a przede wszystkim - zycia codziennego Warszawy w tym okresie), "Kuriera Porannego", "Kuriera Codziennego".
Glówne nasilenie ofensywy pozytywistycznej przypada na lata 1871-1874.
Pozytywisci glosili:
  • w kwestii polityki: koniecznosc trzezwego liczenia sie z realnymi mozliwosciami i ukladem sil, odrzucali nadzieje na interwencje mocarstw zachodnich,
  • propagowali w zamian prace organiczna,
  • w dziedzinie ekonomii wystepowali z ostra krytyka zacofania, nieudolnosci i lekkomyslnosci, feudalnych przesadów wobec pracy zarobkowej. Apelowali o zakladanie fabryk, warsztatów i przedsiebiorstw handlowych, o unowoczesnianie produkcji rolnej, organizowanie instytucji kredytowych i szkolnictwa zawodowego,
  • w dziedzinie spolecznej uwazali, ze cywilizacja przemyslowa i wolnokonkurencyjny ustrój kapitalistyczny stwarza pomyslniejsze warunki do upowszechniania dobrobytu. Za podstawowa koniecznosc uznali rozpowszechnianie oswiaty,
  • glosili zasade tolerancji dla róznych wierzen i przekonan oraz równouprawnienia kobiet.
Kontrofensywe "starej prasy" prowadzily glównie: "Gazeta Warszawska", "Kurier Warszawski", "Kronika Rodzinna" i "Klosy". Filozoficzna dyskusje z pozytywizmem podjeto równiez na lamach "Biblioteki Warszawskiej". Jesli pominac zadraznienia wywolane agresywnoscia tonu i wycieczkami osobistymi, spór dotyczyl glównie stosunku do tradycji narodowej i hierarchii warstw spolecznych, a przede wszystkim - ogólnych zalozen swiatopogladowych. "Starzy" - tradycjonalisci glosili, ze nowe hasla oddzialuja destrukcyjnie na religijne i moralne fundamenty ukladu spolecznego, sa szkodliwe politycznie, bo podwazaja tradycje narodowe i autorytet katolicyzmu, splecionego z kultura polska.
Rozpowszechnily sie nowe gatunki publicystyczne, glównie felieton i reportaz. Przykladów klasycznego felietonu dostarczaja "Kroniki" Prusa.
Przykladami tego gatunku moga byc: artykul zamieszczony w "Kurierze Codziennym" (nr 194 z 1888 roku) ukazujacy wrazenia, jakie wywarl na autorze obraz Aleksandra Gierymskiego "Zydzi modlacy sie nad Wisla w dzien trabek" czy "Wieza paryska" ("Kurier Warszawski z 1887 roku), ukazujacy niewesoly obraz polskiego spoleczenstwa, ukladów w nim panujacych oraz kompromitujac niski poziom wiedzy i oswiaty. Punktem wyjscia do tych refleksji jest obserwowana ze szczytu wiezy Eiffel?a scena pracy trzech grup robotników: Francuzów, Niemców i Polaków.
Jednym z najlepszych przykladów reportazu okresu pozytywizmu sa "Listy z podrózy do Ameryki" H. Sienkiewicza.




Literatura

W Europie jest to czas realizmu i wielkich powiesci.
Stendhal (1783-1842), (wlasciwie Henri Beyle) "Czerwone i czarne" - uznany za ojca powiesci realistycznej zyl i tworzyl w pierwszej polowie XIX wieku. Powiesc ta wykreowala typ bohatera - prowincjusza, który opuszcza rodzinne oplotki, by w wielkim miescie zrobic kariere. Karierowicz z prowincji nie przebiera w srodkach i nigdy nie pozbedzie sie kompleksu prowincjusza, który bedzie chcial ukryc pod skorupa pewnosci siebie. Pierwowzorem wszystkich takich postaci jest Julian Sorel. Pierwsza cecha, która posluzyl sie w zdobywaniu swiata jest falsz, skrajna obluda - stwarza bowiem pozór skromnego, poboznego i bardzo pokornego. Dzieki umiejetnemu udawaniu wkrada sie w coraz wyzsze kregi i rzeczywiscie zdobywa pozycje. Nie jest jednak zly, choc nie stanowi wzoru szlachetnosci. Ksztaltuje go swiat, w który wkracza. Zapewne, gdyby mial solidny kregoslup moralny zastanowilby sie, czy cel moze uswiecac srodki. Z drugiej jednak strony czy istniala inna, etyczna droga wdarcia sie na szczyt? Julian w rezultacie przegral, kiedy pokochal prawdziwie, zniszczono go. Zdaje sie z tego wynikac pesymistyczny obraz swiata: tylko skorupa obludy daje gwarancje przetrwania w wielkim swiecie.
Honore de Balzac (1799-1850), "Komedia ludzka", to wielki cykl powiesci, które odtwarzaja panorame ówczesnego zycia Francji. Jest to niezwykla rozprawa o spoleczenstwie ludzkim. Wiele w niej prawd i toposów literackich:
  • topos milosci ojcowskiej na przykladzie Goriota,
  • motyw walki dobra i zla w swiecie czlowieka,
  • temat kariery prowincjusza (za Stendhalem),
  • temat pieniadza.
Obraz, jakiego nikt przed nim, ani po nim nie stworzyl, wyraznie nawiazuje tytulem do "Boskiej komedii" Dantego. Dante zwiedza zaswiaty i poznaje prawdziwa wartosc postaw - Balzac kaze czytelnikowi przemierzac kregi rzeczywistosci ludzkiej i raczej pozbawia zludzen. Najbardziej znana jest powiesc "Ojciec Goriot", która ukazuje wycinek zycia paryskiego. Jako motto do pierwszego wydania Balzac uzyl slów zaczerpnietych z Szekspira: "Wszystko jest prawda". Dwie biografie: starego Goriota, który konczy zycie i mlodego Rastignaca, który wlasnie paryskie zycie zaczyna, lacza sie za sprawa wspólnego mieszkania w podrzednym pensjonacie. W jadalni owego przybytku spotyka sie kilka osób, obrazujacych rózne drogi zyciowe. We wszystkich jakas role odegral pieniadz albo pozycja spoleczna. Autor precyzyjnie okreslil miejsce, ale i czas akcji, która rozgrywa sie w ciagu zaledwie trzech miesiecy (od grudnia 1819 roku do lutego 1820). Paryz balzakowski jest pelen kontrastów. Do uwydatnienia tej tresci sluzy zestawienie ze soba dwóch przestrzeni: Dzielnicy Lacinskiej z dzielnica Faubourg Saint-Germain. Znakiem tej pierwszej jest nedzny pensjonat pani Vauquer, bedacy emanacja mieszczanskich gustów i upodoban. Symbolem Saint-German jest okazala rezydencja hr. De Beausant. Skrupulatny, pelen detali opis obydwu miejsc spelnia funkcje charakterystyki srodowiskowej (typowy dla powiesci realistycznej zabieg milieu). Kontrast srodowisk nie sluzy jedynie dosc banalnej i oczywistej refleksji na temat barier stanowych, srodowiskowych i majatkowych. Przygotowuje niejako fundament dla majacego rozegrac sie dramatu bohatera glównego. Jego tragiczna historie implikuje fakt przynaleznosci do odrazajacego swiata pensjonatu, z którym nie chca miec nic wspólnego jego córki, przywykle do luksusów. Kontrast srodowisk wyznacza równiez losy Rastignaca. Tak dalece uwiedzie go przepych domu pani de Beausant, ze za wszelka cene bedzie chcial wyrwac sie z obskurnej "gospody" i rozpoczac zycie sybaryty. Powiesc ma jeszcze jednego bohatera - Vautrina. To on w duzej mierze ksztaltuje osobowosc mlodego prowincjusza i odgrywa zasadnicza role w przebiegu powiesciowych wydarzen. Postacie Balzaca sa bardzo realistyczne. Ich rozterki, sytuacje, w jakich sie znajduja, moga byc udzialem czlowieka funkcjonujacego w wielkiej miejskiej przestrzeni, która dla Balzaca jest czyms jednoznacznie zlym, bo kruszy najbardziej szlachetne charaktery.
Goriot Rastignac Vautrin
dzieje moralnego upadku czlowieka, który za cene milosci jest w stanie zniesc najwieksze upokorzenie;
historia stopniowej utraty zludzen, uzyskania swiadomosci, ze córki: Anastazja i Delfina, tak naprawde nigdy go nie kochaly;
historia czlowieka dotknietego trwoga samotnosci, odtraconego
historia stopniowych kompromisów z wlasnym sumieniem, które okazuje sie zbyt kruche, by przetrwac zwyciesko próbe kuszenia.
Powiesc odslania przerazajacy proces demoralizacji mlodego czlowieka, odkrywa prawde o zgubnym wplywie otoczenia na jednostke.
uosabia mit romantycznego szatana, sztukmistrza zbrodni (tworzy wlasny kodeks postepowania, zbrodnicza "moralnosc"; w zbrodniczych dzialaniach wykazuje prawdziwy kunszt; jest samotnikiem sklóconym ze swiatem),
jest komentatorem, zna mechanizmy rzadzace swiatem rodzacego sie kapitalizmu
Formula balzakowskiej powiesci wyraza sie w polaczeniu dramatu charakterów z elementami powiesci obyczajowej.
Gustaw Flaubert (1821-1880), "Pani Bovary"
Jest to powiesc psychologiczna, oparta na autentycznym zdarzeniu, której bohaterka jest Emma Bovary - zona prowincjonalnego lekarza, kobieta znudzona swoim zyciem, kobieta, która nie daje sobie rady z rozbieznoscia miedzy marzeniami a codziennoscia. Emma byla ladna, oczytana i wyksztalcona, wrazliwa i nie pozbawiona wyobrazni. Ksiazki i poezje poruszyly najczulsze struny jej psychiki, marzyla o romantycznej milosci, o egzotycznym swiecie odleglego Paryza. Maz zapewnia jej proze zycia i nude codziennosci na prowincji. W zwiazku z tym Emma bierze sobie kolejnych kochanków, a przez rozrzutnosc popada w dlugi. Jej kolejne romanse to próby stworzenia swiata z marzen, innego niz to, które pedzi z Karolem Bovary. Na styku dwu swiatów w jakich zyje wytwarza sie siatka klamstw i uzaleznien, które w koncu niszcza bohaterke. Pani Bovary popelnila samobójstwo.
Powiesc ta podjela motyw bohatera - marzyciela niepogodzonego ze swoim swiatem, który od imienia bohaterki poczal byc oznaczany terminem "bovaryz".
Karol Dickens (1812-1870) , "Dawid Copperfield"
Jest to powiesc o przestarzalym juz typie narracji, ukladzie fabuly i uksztaltowaniu postaci. Prezentuje obszerna panorame spoleczenstwa angielskiego i zwyklo sie ja nazywac powiescia o dojrzewaniu i systemie edukacyjnym. Tytulowy bohater opowiada wlasne dzieje, dzieje sieroty dreczonego przez zlego ojczyma i jego siostre, upokarzanego w szkole i glodujacego. Koszmar trwa az do chwili, kiedy trafia pod opieke oryginalnej, zdziwaczalej, ale dobrej ciotki. Od tej pory sledzimy godne zycie mlodzienca, który zdobywa wyksztalcenie, zeni sie, zostaje wdowcem, wreszcie znajduje milosc swego zycia i idylle rodzinna.
Fiodor Dostojewski "Zbrodnia i kara"
Jest to jedno z arcydziel rosyjskiego pisarza. Jej glównym bohaterem jest biedny student Rodian Roskolnikow, który zabil lichwiarke i jej siostre. Nie zrobil tego jednak dla zysku, bo czyn ten postrzegal raczej w kategoriach wyeliminowania ze spoleczenstwa jednostek malo wartosciowych. Sam uznawal sie oczywiscie za indywidualnosc wyzszego rzedu. Opis morderstwa jest dosc dokladny i brutalny, sledztwo prowadzi niepozorny, choc w rzeczywistosci znakomity sledczy Porfiry Razumichin. Raskolnikow zostaje zdemaskowany, za kare zeslany na katorge, w jego psychice dokona sie przemiana, lecz nie pod wplywem kary czy analizy zbrodni, lecz milosci Soni, gleboko wierzacej prostytutki. Mroczna powiesc zawiera elementy kryminalu poglebionego psychologiczna analiza postaci i zlozona refleksja nad zbrodnia. Zyskala miano powiesci polifonicznej (wieloglosowej), bedacej dialogiem róznych punktów widzenia w obrebie nawet pojedynczej refleksji bohatera.




Tematy literatury pozytywistycznej

Praca
  • "Lalka", "Nad Niemnem" (postulat pracy organicznej)
  • "Marta", "Emancypantki" (praca kobiet)
  • "Szkice weglem" (praca u podstaw)
Ojczyzna (mit powstan)
  • "Nad Niemnem" (mogila powstanców" i wspomnienie powstania jako czas i miejsce sacrum)
  • "Rota"
  • "Lalka" (watek powstanczy w zyciu Wokulskiego; mit i legenda epoki napoleonskiej oraz marzenia Rzeckiego)
  • "Gloria victis" (nowela o powstaniu styczniowym)
  • "Do mlodych" A. Asnyka
Miasto
nowy temat polskiej literatury, który pojawia sie w drugiej polowie XIX wieku. Miasto jako wielkie skupisko ludzi, staje sie miejscem, w którym mozna obserwowac reguly zycia spolecznego, role pieniadza, zaistnialej wlasnie inteligencji i obyczajowosc miejska:
  • "Lalka" (Warszawa)
  • "Dym", "Mendel Gdanski" (Warszawa)
  • "Katarynka", "Kamizelka"
Dworek szlachecki
znany w polskiej literaturze motyw ("Pan Tadeusz"). Pozytywisci go jedynie kontynuuja:
  • "Nad Niemnem" (Korczyn, Olszówka, zascianek Bohatyrowiczów)
  • "Lalka" (Zaslawek)
Wies chlopska
temat ten wprowadzilo zainteresowanie praca u podstaw i scjentyzm. Utwory ukazuja zaniedbanie dzieci wiejskich, sytuacje i swiatopoglad polskiego chlopa. Motyw ten bedzie juz stale towarzyszyl polskiej literaturze, a w formie ludomanii pojawi sie w Mlodej Polsce.
  • "Szkice weglem", "Antek", "Janko Muzykant", "Tadeusz", "Placówka",
  • poezje ludowe i "obrazki" M. Konopnickiej
Dzieci
w epoce pozytywizmu dziecko staje sie pelnoprawnym bohaterem, a pisarze glosno mówia o jego krzywdzie:
  • "Nad Niemnem"
  • poezje M. Konopnickiej
  • "W pustyni i w puszczy"
  • "Antek", "Dobra pani", "Janko Muzykant", "Katarynka"
  • "Anielka"
  • "Powracajaca fala" (motyw milosci ojcowskiej)
Milosc
  • Trylogia
  • "Lalka" (milosc Wokulskiego)
  • poezje Asnyka (motyw "milosci niespelnionej")
Historia
zainteresowanie dawnymi czasami jako tlem lub tematem nie jest nowe (romantyczna fascynacja sredniowieczem, renesansowa - antykiem). Rzetelna powiesc historyczna wprowadzil J.I. Kraszewski. Jego wielkim kontynuatorem jest H. Sienkiewicz:
  • "Faraon" (czasy faraona Ramzesa XIII)
  • "Krzyzacy" (XV wiek)
  • "Quo vadis" (przesladowania pierwszych chrzescijan)
  • Trylogia (Powstanie Chmielnickiego, Potop szwedzki, Wojna z Turcja)
Uroda natury
  • "Z Tatr" A. Asnyka
  • liryki Konopnickiej
  • "Nad Niemnem"
Filozoficzne rozwazania o czlowieku, zyciu, przemijaniu
  • "Lalka"
  • poezje A. Asnyka "Nad glebiami"
Biedota miejska, proletariat
  • "Lalka"
  • "Powracajaca fala"
  • "Dym"
Emancypacja kobiet
  • "Nad Niemnem"
  • "Emancypantki"
Kwestia zydowska
  • "Mendel Gdanski"
  • "Lalka"
Los emigranta, tulacza
  • "Latarnik"
  • "Za chlebem"
Młoda Polska: Umysłowość Literatura Liryka Epika Dramat

Umysłowość

Nowy prad w pogladach, literaturze i sztuce zaistnial pod wieloma nazwami. W Polsce okreslono go mianem Mlodej Polski, a i inne kraje analogicznie nazwaly go: Mlodymi Niemcami, Mlodymi Wlochami, Mloda Francja czy Mloda Skandynawia, bowiem koniec wieku XIX przyniósl bunt przeciw racjonalizmowi epoki pozytywizmu.
Nazwa "Mloda Polska" - wywodzi sie od tytulu cyklu artykulów programowych Artura Górskiego, opublikowanych w 1898 roku w krakowskim "Zyciu". Górski glosil hasla nawiazania do ideologii polskiego romantyzmu, byl rzecznikiem koniecznosci duchowego przeobrazenia narodu.
Neoromantyzm, okreslenie uzywane najczesciej przez historyków i krytyków niemieckich. W Polsce termin ten wprowadzil prof. Uniwersytetu Lwowskiego, Edward Porebowicz - historyk literatury, krytyk i tlumacz przelomu wieków.
W literaturze Mlodej Polski dopatrzono sie bowiem wspólnych z romantyzmem:
  • analizowania przyczyn upadku zrywów wolnosciowych ("Wesele", "Rozdziobia nas kruki, wrony...")
  • podobienstw postaw filozoficznych i analogii estetycznych (I. Matuszewski "Slowacki i nowa sztuka")
  • identycznosci sytuacji politycznej
Jednak np. S. Wyspianski polemizuje z mitem romantycznym ("Warszawianka", "Noc listopadowa", "Wyzwolenie").
Roli romantyzmu w ksztaltowaniu sie wspólczesnych tendencji ideowych poswiecil rozprawe "Legenda Mlodej Polski" Stanislaw Brzozowski.
Modernizm; okreslenie wywodzi sie od francuskiego przymiotnika "modern" - nowoczesny, nowozytny, a zatem jego celem bylo wskazanie nowatorskich tendencji w sztuce europejskiej przelomu stulecia.
Sposród filozofów najwieksza role odegrali:
Artur Schopenhauer
zyskal popularnosc pod koniec zycia, a system filozoficzny, który glosil, rozpowszechniono dopiero u schylku XIX wieku. Byl to poglad twierdzacy, ze istota ludzkiej egzystencji jest bezrozumny poped, który dziala w sposób pozbawiony celu i dlatego czlowiek odczuwa ciagle niezadowolenie i nie wierzy w skutecznosc dzialan. Jednostka dazy np. do szczescia, jej zycie jest pelne zabiegów o podtrzymanie egzystencji, a konczy sie przeciez nieuchronna smiercia. Daremnosc i nieskutecznosc wszystkich usilowan powoduje, ze zycie ludzkie jest pasmem cierpien. W zwiazku z tym niemiecki mysliciel proponowal wyzbycie sie wszystkich pozadan i potrzeb, wzbudzenie w sobie wspólczucia dla innych cierpiacych, uprawianie sztuki, ewentualnie kontemplowanie dziel.
Filozofia ta stala sie jednym ze zródel mlodopolskiego kultu artysty i buntu przeciwko mieszczanskiemu swiatu. Dramatyczna sytuacja artysty, jego nieprzystosowanie do zycia wsród przyziemnych wartosci, poczucie silnego konfliktu z otoczeniem, bylo jedna z cech charakteryzujacych postawy dekadenckie.
Fryderyk Nietzsche
sformulowal postulat panów, "nadludzi". Glosil bezwzgledny priorytet biologicznej wartosci zycia, wolnosc dzialania dla silnego kult tezyzny fizycznej, a takze doskonalosc ducha.
Jak sam pisal, podjal "przewartosciowanie wszystkich wartosci", atakowal religie i chrzescijanstwo, ale nie w imie idei racjonalizmu, lecz pochwaly instynktu, zadzy zycia i panowania. Rozprawial sie ostro ze swiatem mieszczanskim, z tepota i moralnoscia filistra. To przede wszystkim zapewnilo mu popularnosc w kregach radykalnej inteligencji. Jednoczesnie filozofie Nietzschego cechowal swoisty arystokratyzm, wyrazajacy sie pogarda dla tlumu i pochwala "nadczlowieka" zyjacego "poza dobrem i zlem".
Wiara w wartosc zycia stanowila niezwykle atrakcyjna propozycje dla ludzi pograzonych w zwatpieniu i biernym oczekiwaniu na koniec cywilizacji.
Henryk Bergson
przedstawiciel mysli francuskiej twierdzil, ze istote rzeczywistosci poznajemy jedynie za pomoca intuicji. Wazne miejsce w jego filozofii zajmuja pojecia jazni i czasu. Zycie czlowieka traktowal Bergson jako strumien przezyc i postepków. Kazdy, kto kieruje sie wlasnymi odczuciami i myslami, kieruje sam soba, jest wolny. Nie jest wolny ten, kto w swoim dzialaniu hamowany jest konwencjami narzuconymi przez wychowanie lub opinie ogólu. Rozwój swiata, przyrody jest nieustanny, samorzutny i twórczy, jego mozliwosci sa nieograniczone i nieprzewidziane. Rozwój jest nieodlacznie zwiazany z istotami organicznymi, wyplywa z ich wewnetrznej sily: "elan vital" - pedu zyciowego.
Te wlasnie poglady wplynely silnie na literature wieku XX, szczególnie na kierunek twórczosci, który usilowal oddac "chaos strumienia psychicznego nie kontrolowanego przez intelekt".




Literatura

Naturalizm - kierunek odrzucajacy wszelki byt nadprzyrodzony, uznajacy prawa przyrody za jedyne, które rzeczywiscie rzadza i tlumacza ja:
  • Pisarz, niczym uczony, winien szukac przede wszystkim prawdy,
  • literatura powinna nasladowac rzeczywistosc w sposób scisly i szczególowo odtwarzac zaobserwowane fakty, dazyc do fotograficznej wiernosci, a przynajmniej obiektywnej prawdy ukazanej bez osadów i ocen,
  • nie ma dla literatury tematów zakazanych, a pisarz winien równiez siegac do najciemniejszych, intymnych i drazliwych stron ludzkiego zycia.
Emil Zola (1840-1902).
Podstawowe zalozenia kierunku sformulowal w rozprawie teoretycznej zat. "Powiesc eksperymentalna". Pisal: "Naturalizm w literaturze jest to zwrot do natury i czlowieka, bezposrednia obserwacja, dokladna anatomia, przyjmowanie i malowanie istotnego stanu rzeczy". Jednak najdoskonalszy obraz naturalizmu znajdujemy w jego dzielach, powiesciach "Germinal", "Nana".
Guy de Maupassant (1850-1893)
Tematy czerpal z zycia chlopów normandzkich i srodowisk urzedniczych. Pisal o codziennych sprawach i zwyklych ludzkich przezyciach, ale poruszal kwestie drazliwe, zwiazane np. z fizjologia czlowieka. I tak w "Pchle" ukazal mentalnosc chlopów normandzkiej wsi, w "Naszyjniku" - obraz Paryza i typowego dla srodowiska mieszczanskiego drobnego urzednika (bohaterka, z racji urody i wyksztalcenia, czuje sie powolana do lepszego zycia. Wykorzystuje wiec nadarzajaca sie okazje i wystepuje na balu w pozyczonej bizuterii. Niestety triumf konczy sie kleska - klejnot zginal. Kobieta wraz z mezem zapozyczaja sie, by zwrócic podobny naszyjnik, lecz kolejne dziesiec lat trawia na wyniszczajacej pracy, by oddac dlugi. Ironie sytuacji podkresla zakonczenie. W rozmowie z przyjaciólka bohaterka dowiaduje sie, ze zagubiony klejnot byl jedynie nic niewartym szkielkiem), w "Baryleczce" nakreslil typ prostytutki zyjacej na marginesie zycia spolecznego. Pod koniec zycia napisal m.in. "Strach" i "Noc" - opowiesci grozy, pelne obrazów ludzkich leków i obsesji.
W Polsce zalozenia naturalizmu dostrzec mozna w twórczosci Adolfa Dygasinskiego "Co sie dzieje w gniazdach", "Zajac" i utworach Gabrieli Zapolskiej "Moralnosc pani Dulskiej".
Symbolizm - kierunek literacki i artystyczny, którego teorie i zalozenia sformulowal belgijski dramaturg, Maurycy Maeterlinck (1862-1949), autor dramatu "Slepcy". Zdecydowanie odrzucal parnasistowski wzorzec poezji opisowej. Otaczajaca rzeczywistosc ma przeciez dwoista nature, sklada sie z materii i ducha. Dla symbolistów najistotniejszym celem stalo sie uchwycenie tej glebszej, metafizycznej strefy ludzkiej egzystencji. Swiata ducha nie mozna przedstawic za pomoca srodków stosowanych przez sztuke realistyczna. To, co nieuchwytne, trzeba wyrazac za pomoca symboli, które moga byc interpretowane w rózny sposób.
Nazwa kierunku wyprowadzona zostala od manifestu poety Jeana Moréasa, (manifest ogloszono w 1886 roku na lamach czasopisma "Le Figaro"), a rozpowszechniona przez pismo o tytule "Le symboliste".
Jean Artur Rimbaud (1854-1891)
"Poeta mlodzienczy" (po ukonczeniu 21 lat zaprzestal pisania), wróg jakichkolwiek konwencji: malzenstwa, moralnosci, panstwowej wladzy. Wiódl barwny, artystyczny zywot. W poezji znajdowal ucieczke od rzeczywistosci i przyziemnosci, prowadzil poszukiwania "poetyckiego slowa", przy czym dokonywal rozmaitych eksperymentów, np. samogloskom przypisywal konkretne barwy (A - czarne, E - biale, I - czerwone, U -zielone, O - niebieskie). Jego "Statek pijany" ma bardzo watla akcje, opisuje statek, który zerwal sie z wiezów holowników i wyplynal, wolny i niezalezny na bezkresne morze. Przezywa swoje wyzwolenie obrazowane za pomoca licznych fantastycznych wizji, które sa zasadniczym elementem tekstu. Mówi sie, ze wiersz jest "zbudowany z symboli", które zreszta, oparte na popularnych skojarzeniach, nie sa trudne do rozszyfrowania:
  • bezkresne morze i podróz - wyzwolenie, oderwanie sie od obowiazujacych "na ladzie" praw i przymusów,
  • blotnista kaluza - silnie skontrastowana z morzem - symbol ziemskiej rzeczywistosci i codziennosci,
  • statek - jednostka, która zerwala wiezy, jest wolna, ale samotna, wiec teskni: za dziecinstwem (motyw dziecka puszczajacego papierowy okrecik)? Za uczuciem, stabilizacja?
Akcja jest niezwykle watla, bowiem nadrzednym motywem jest tu nie fabula, lecz swobodne, fantastyczne wizje.
Najlepszym tlumaczeniem "Statku pijanego" wslawil sie Miriam.
Nalezy równiez pamietac, ze charakter jego twórczosci sprawil, iz surrealisci uznali go za swego duchowego ojca.
Charles Baudelaire (1821-1867)
czolowy poeta francuskiego dekadentyzmu, autora slynnych "Kwiatów zla" (1857), byl wielkim autorytetem polskich twórców (jednym z tlumaczy byl Miriam).
Jego poezje cechuje:
  • sprzeciw moralny wobec bezsensu ludzkiej egzystencji przy jednoczesnym przekonaniu o wszechpotedze zla i dekadencji wartosci moralnych;
  • obecnosc motywu szatana, poety przekletego, spleenu;
  • obsesyjne wykorzystanie jako srodka stylistycznego: brzydoty, nedzy, smierci i grzechu;
  • koncepcja poety przekletego;
  • przekonanie o wyzszosci duchowej artysty.
"Padlina" - dobitny portret przemijalnosci, "Albatros" - symbol odtraconego poety, "Spleen" - poetycki obraz tytulowego stanu ducha: biernosci, bezwladu, wszechogarniajacej nudy.
Impresjonizm - kierunek artystyczno-literacki, który glosil, ze zadaniem sztuki jest przedstawienie przelotnych wrazen artysty (l'impression). Zrodzil sie w malarstwie w Paryzu. W 1874 roku odbyla sie wystawa artystów:
Edward Manet "Sniadanie na trawie" doskonalosci formy. Poezja nie powinna opisywac swiata, tylko wyrazac to, co wyobrazal:
August Renaire "Na hustawce"
Claude Monet "Impresja. Wschód slonca"
Paul Cezanne "Kapiace sie kobiety"
Camille Pisarro "Sad"
Obraz Moneta: "Wschód slonca. Impresja" zapoczatkowal nazwe kierunku (uzyl je nota bene krytyk niechetny nowemu malarstwu).
Styl ten w malarstwie cechuje:
  • widzenie rzeczywistosci jako materii zmiennej, dynamicznej i ulotnej,
  • przekonanie o prawie artysty do subiektywnego spojrzenia na przedmioty i zjawiska,
  • wielosc barw i ich odcieni, swoistosc swiata malowanego sloncem, uznanie, ze przyroda nie zna koloru czarnego.
Impresjonizm wywarl silny wplyw zarówno na muzyke; np. Claude Debussy "Popoludnie fauna", jak i na literature.
W literaturze odnajdujemy go jako:
  • przekonanie, ze dzielo literackie powinno przedstawiac swiat zewnetrzny poprzez jednostke, odnotowywac jej subiektywne wrazenia (impresje). Czynilo to opis subiektywnym i ulotnym,
  • rozluznienie rygorów kompozycyjnych, oslabienie ciaglosci czasowej,
  • w liryce:
  • podporzadkowanie swiata przedstawionego podmiotowi lirycznemu,
  • nacisk na nastrojowosc tekstów ("Melodia mgiel nocnych").
Paul Veraine - uznany co prawda za inicjatora symbolizmu, to jednak dzieki niezwyklej oryginalnosci, sugestywnosci formy i zaledwie zarysowanym motywom tresciowym uchodzi za czolowego twórce impresjonizmu francuskiego.
Secesja - kierunek w sztukach plastycznych, uksztaltowany na przelomie XIX i XX wieku, poslugiwal sie gietka i elastyczna linia, nacisk kladl na elementy zdobnicze, wypracowal zespól ulubionych motywów, np. motywy kwiatów, interesowal sie sztuka uzytkowa. Secesja wytworzyla swój styl ilustracji ksiazkowych, czego doskonalym przykladem jest wydawana przez Miriama "Chimera".
Dekadentyzm - prad wyrazajacy sie w podstawie pesymistycznej i skrajnie indywidualistycznej, obrazujacy poczucie slabosci i bezradnosci czlowieka wobec spodziewanego kresu cywilizacji.
Odwolywal sie do filozofii Schopenhauera, która pesymistycznie oceniala ludzka nature i sens egzystencji. Wyrazal niechec do swiata, utrate idealów, poczucie niedorzecznosci istnienia.
Ten niepokój filozoficzno-moralny dominuje w "Otchlani Baudelairea", wierszach Tetmajera: "Koniec wieku XIX", "Nie wierze w nic". Poczucie bezcelowosci dzialan ludzkich i wyplywajaca z tego udreka charakterystyczna jest m.in. dla hymnów Kasprowicza ("Swiety Boze", "Dies irae"), wierszu "Deszcz jesienny" Staffa.
Ekspresjonizm - kierunek w sztuce i literaturze rozwijajacy sie w latach 1910-1925, który, przeciwstawiajac sie naturalizmowi i impresjonizmowi, dazyl do wyrazenia w sposób spotegowany i dramatyczny wewnetrznych przezyc twórcy.
Joseph Conrad - wielki moralista, z pochodzenia Polak: Józef Konrad Korzeniowski, ale wczesnie osiadlszy w Anglii nie pisywal w jezyku ojczystym. Jego proze charakteryzuje:
  • tematyka "morska". Pisarz, zdradzajac swoja fascynacje sila morskiego zywiolu, wyzwaniem, jakie stawia czlowiekowi, akcje utworów umieszczal najczesciej na morzu, a bohaterami czynil marynarzy.
  • problematyka moralna. Conrad stawial swoich bohaterów w trudnych, ostatecznych sytuacjach, którzy musieli dokonywac nielatwych wyborów. Decyzje najczesciej przychodzily im z trudem, lecz przyswiecal im ideal wiernosci kodeksowi moralnemu, który przyjeli. Punkty zasadnicze conradowskiej etyki to: Honor, Obowiazek, Wiernosc raz przyjetym zasadom, poczucie Odpowiedzialnosci, Odwaga, Prawosc.
  • bohater, którego pisarz kreuje na postac wiodaca walke z zywiolem ("Tajfun"), zlem stwarzanym przez ludzi, wreszcie pokusa. Sa to samotnicy, pozbawieni zrozumienia otoczenia. Autor wnika z glab ich odczuc i przezyc, otacza jednak aura tajemniczosci ("Lord Jim").
Z tych wlasnie wzgledów okresla sie Conrada mianem moralisty. Za swój cel i centralny temat przyjal wiernosc zasadom bez wzgledu na okolicznosci i motywacje. Nie uznawal zadnych okolicznosci lagodzacych, nie folgowal zadnej slabosci, kreowal mit dumy, uczciwosci, odwagi, który stal sie wzorem dla wielu pokolen.
"Lord Jim"
Losy bohatera tej powiesci sa najlepszym przykladem "sytuacji conradowskiej". W mlodosci, sluzac jako pierwszy oficer na statku "Patna", miast, zgodnie z zasada morska pozostac na statku tak dlugo, póki ostatni pasazer bezpiecznie go nie opusci, skorzystal z okazji i wraz z pozostalymi oficerami umknal jako jeden z pierwszych. Pasazerowie na szczescie nie utoneli, uratowani zostali przez inny statek. Jednak Jim stanal przed sadem i z godnoscia przyjal kare, która odbierala mu stopien oficerski. Odtad nigdzie nie osiadl na stale, krazyl od portu do portu pracujac jako akwizytor. Zycie dalo mu jednak raz jeszcze szanse ulozenia sobie zycia zgodnie z mlodzienczymi marzeniami. Znalazl sie na odcietej od swiata wysepce Archipelagu Malajskiego. Jednak choc poczatkowo zaskarbil sobie milosc i szacunek otoczenia, to jednak wkrótce nieumyslnie stal sie przyczyna zguby i smierci osób, które pokochal. Zaufal bialym, którzy pod wodza Browna przybyli do Patusanu i zareczyl za nich przed tubylcami. Biali jednak okazali sie zbrodniarzami. Utwór konczy smierc Jima, smierc majaca charakter wyroku, któremu zreszta sam i dobrowolnie sie poddal. Zabil go bowiem Doramin - wódz patusanskiego ludu i zarazem ojciec zabitego przez Browna przyjaciela bohatera - Daina.
Jim - postac do glebi szlachetna, czlowiek odwazny i uczciwy cale swe zycie pokutowal za popelniona wine. To nie sad wytyczyl mu kare, lecz dreczone hanba sumienie. Conrad wyraznie nakresla bardzo zasadnicze normy etyczne czlowieka: raz popelniles blad, do konca zycia nie znajdziesz juz spokoju i szczescia. Problem lorda Jima to:
  • problem odpowiedzialnosci za swój czyn,
  • problem przegranej walki o starcie pietna hanby,
  • problem walki ze zlym losem i zla rzeczywistoscia,
  • problem samotnosci wobec wyborów,
  • problem zlozonosci natury ludzkiej (polaczenie szlachetnosci z niekontrolowanymi, negatywnymi odruchami) i niemoznosci poznania wlasnego jestestwa.
Kompozycje utworu cechuje:
  • specyficzna narracja (dwie warstwy fabularne, czesc losów opowiada sluchaczom Marlow),
  • rozlam biografii Jima na dwie czesci (Jim - tulacz i Jim w Patusanie),
  • ogromna rola opisów przyrody, zwlaszcza zywiolu morskiego (przywolane po to, by ukazac zwiazek czlowieka z natura),
  • brak chronologii czasu,
  • konstrukcja bohatera (postac bardzo zlozona, noszaca znamiona bohatera romantycznego).
Anton Czechow - opowiadania Czechowa ukazuja rzeczywistosc Rosji lat osiemdziesiatych wieku XIX. Ich bohaterem jest najczesciej czlowiek przecietny, ukazany w komicznym, ale jednoczesnie przerazajacym uwarunkowaniu.
"Smierc urzednika" - tematem jest poczatkowo komiczny precedens: urzednik Czerwiakow, siedzac w drugim rzedzie teatralnej galerii nakichal na szanowna lysine wysoko postawionego dyrektora Bryzzalowa. Przeprosil wprawdzie ekscelencje, ale dreczylo go poczucie winy i strach przed konsekwencjami. Zameczal wiec dyrektora natretnymi przeprosinami tak dlugo, ze ten wyrzucil go z domu. Tego bylo juz Czerwiakowi za wiele, wrócil do domu i umarl. Utwór ten to portret urzednika - zdeformowanej psychiki czlowieka uzaleznionego od zwierzchników, uleglego, sluzalczego i przestraszonego. Przerysowujac nieco realia Czechow stwarza wizerunek godny politowania, nieco komiczny, ale w gruncie rzeczy przerazajacy.
Reforma teatru
Koniec wieku XIX przyniósl w dziedzinie teatru ogromne zmiany. Prad odnowy teatru, gloszacy postulaty uznania teatru za autonomiczna sztuke, ideal gry zespolowej, zyskal nazwe reformy teatru. Do najwybitniejszych postaci w tej mierze naleza:
Meiningenczycy - nadworny zespól teatralny ksiestwa Meiningen, powstaly w 1860 roku, który zapoczatkowal nowy styl. Dotychczasowy dynamiczny (oparty na akcji), gwiazdorski teatr zastapil zespolowa gra i "teatrem statycznym", tj. prezentujacym psychike i wnetrze bohatera.
Ryszard Wagner (1813-1883) - wielki kompozytor niemiecki ("Pierscien Nibelunga", "Tristan i Izolda", "Lohengrin") nowator w zakresie harmonii i opery, uznajacy sztuke sceniczna za dzielo synkretyczne.
Gerard Hauptman (1862-1946) - niemiecki dramaturg ("Tkacze") i prozaik, laureat Nagrody Nobla. Twórca koncepcji teatru wewnetrznego, uproszczonej sceny i prawdy psychologicznej gry aktorów.
Maurycy Maeterlinck (1862-1949) - belgijski pisarz, symbolista, mysliciel i przyrodnik, laureat Nagrody Nobla. Twórca symbolizmu w teatrze. To gest, wyraz twarzy i nastrój, a nie akcja miala oddawac tresc dramatu.
Szwajcarzy Edward Craig i Adolf Appia - teoretycy i reformatorzy teatru, opowiadajacy sie za jego absolutna autonomia, przeciwni teatralnej iluzji. (Craig uczynil Boga rezyserem teatru, Appa jako pierwszy poczal wykorzystywac gre swiatel i cieni w czasie spektaklu).
Konstanty Stanislawski (1863-1938) - nie uznawal "odgrywania ról", zadal od aktora gry realistycznej, opartej na wiedzy psychologicznej o przedstawianej postaci.
Bertold Brecht (1898-1956) - twórca swoistej ekspresji teatralnej i koncepcji "efektu obcosci". Nie tylko reformator, ale twórca znanych dramatów.
Max Reinhard - reformator niemiecki (wl. Austriak), rezyser, który slawe zdobyl dzieki nowatorskim pomyslom inscenizatorskim. Nalezal do nich miedzy innymi spektakl "Króla Edypa" wystawiony w berlinskim cyrku dla wielotysiecznych tlumów (wskrzesil tradycje atenska) lub "Hamleta" - we wspólczesnych strojach i mundurach.
Antoniusz Artaud - francuski twórca "teatru okrucienstwa". Wedlug niego teatr winien ukazywac ludzka podswiadomosc, odnajdowac pierwotne wartosci duszy ludzkiej, wstrzasac wrazliwoscia widza poprzez manifestowanie najbardziej mrocznych stanów podswiadomosci.
Henryk Ibsen "Dzika kaczka"
W dramacie Ibsen, znany z podejmowania w swoich dzielach istotnych problemów i konfliktów ludzkiego zycia, podejmuje rozwazania na temat prawdy i jej roli w zyciu czlowieka. Losy bohaterów dramatu pokazuja, ze jest to sprawa dyskusyjna i wcale niejednoznaczna. Zycie bohaterów: malzenstwa Hjalmara Ekdala i Giny oraz ich córeczki Jadwini plynie spokojnym i uregulowanym trybem. Hjalmar wydaje sie byc slabym, zakompleksionym czlowiekiem, który zyje w zludnym mniemaniu o wielkim wynalazku, który w przyszlosci bedzie jego udzialem. Juz czuje sie wynalazca, choc nie potrafi jako fotograf zarobic na przyzwoite utrzymanie rodziny. Ojciec Hjalmara, stary Ekdal egzystuje z pietnem "haniebnej przeszlosci" - byl bowiem oskarzony o oszustwo wobec wspólnika - Werlego. On tez stwarza sobie swiat uludy: urzadza polowania na strychu, na którym hoduje takze dzika kaczke. Niestety, egzystencja tej rodziny oparta jest na klamstwie. Hjalmar nie wie, ze jego zona byla kochanka Werlego i najprawdopodobniej owocem tego zwiazku jest Jadwinia (wskazuje na to miedzy innymi dziedziczna choroba oczu). Prawda o przeszlosci wkrada sie w ich zycie wraz z powrotem do miasta Gregersa, syna Werlego, rzecznika prawdy, który uwazal, ze tylko ona moze stanowic podstawe szczescia. W zgodzie z ta idea informuje Hjalmara o przeszlosci zony. Ten zas, zamiast dokonac aktu przebaczenia i rozpoczac zycie od nowa (jak tego oczekiwal Gregers), odpycha rodzine i odrzuca milosc córki. Doprowadza to do tragedii - Jadwinia popelnia samobójstwo. W tej sytuacji wydaje sie miec racje doktor Relling, cyniczny lokator Ekdelów, rzecznik klamstwa, który twierdzil, iz "ludzie musza marzyc, aby zyc".
Przeslanie dramatu nie jest wiec jednoznaczne, podkresla tylko, ze:
  • prawda nie zawsze jest wyzwoleniem i lekarstwem,
  • wszelki fanatyzm, nawet rzecznictwo prawdy, przynosi kleske,
  • w spoleczenstwie lub srodowisku opartym na falszu prawda moze byc tylko sila niszczaca,
  • slabi ludzie musza tworzyc sobie zludzenia i ideologie, aby ich zycie nabralo sensu..
Utwór sklada sie z dwu warstw: realistycznej (prawdopodobny przebieg wydarzen, przecietna norweska rodzina, postacie ukazane zgodnie prawda psychologiczna, realizm szczególów). Jest wiec dramatem realistycznym. Jednak posiada i swoja druga warstwe, dzieki której realistyczne rekwizyty i motywy nabieraja nowego wymiaru. I tak:
  • dzika kaczke - postrzelona, a nastepnie "przysposobiona" przez rodzine Ekdalów, która stworzyla jej "sztuczne", lecz dobre warunki zycia na strychu mozna odczytywac jako synonim ludzkiej, zawiklanej w siec falszu i klamstw - sztucznej egzystencji.
  • strych, wodorosty - to symbole falszu i klamstwa, oplatajace i wciagajace w otchlan.
  • slepota - na która cierpi stary Werle, który uczynil wiele zla, jest swoista kara. Fakt, ze zapada na nia dziecko mozna interpretowac, jako pesymistyczna konkluzje, ze dziecko - szczere i jasne, w miara dorastania zaglebia sie w ciemny swiat doroslych.




Liryka

Kazimierz Przerwa - Tetmajer (1865-1940)
Zasadnicze motywy jego twórczosci to:
  • motyw schopenhauerowski ("Koniec wieku XIX", "Nie wierze w nic", "Hymn do Nirwany", "Na Aniol Panski")
  • motyw przyrody (pejzaze Tatr) ("Melodia mgiel nocnych")
  • motyw sztuki i artysty ("Evviva l'arte", "Nie wierze w nic")
  • motyw milosci i smierci ("Hymn do Nirwany")
"Koniec wieku XIX" - brak wiary w wartosc zycia i idei, poeta odrzuca nie tylko mozliwosc jakiegokolwiek czynu, ale nawet mysli o spokoju, jaki daje rezygnacja (kolejne propozycje róznych postaw: "Przeklenstwo?", "Ironia?", "Walka?", "Rezygnacja?" - zostaja odrzucone). Czlowiek jest jedynie "mrówka rzucona na tory", która nie ma zadnych szans w walce z pociagiem losu. Wiersz o nastroju gleboko pesymistycznym, mozna uwazac go za manifest ideowy dekadentów. Widoczny jest wplyw pogladów Baudelaire'a zawartych w "Otchlani".
"Nie wierze w nic" - sonet, ideowa pustka, niebezpieczna i bolesna próznia, zniechecenie, niewiara w cokolwiek. Podmiot pragnie juz tylko nirwany, ucieczki w nieistnienie.
"Evviva l'arte" - 4 i 6-wersowe zwrotki, kazda zaczynajaca sie i konczaca tytulowym okrzykiem: "niech zyje sztuka". Podmiot liryczny: artysci-pariasi w spoleczenstwie, dla którego wazne sa tylko dobra materialne. Poczucie krzywdy i pogarda dla nedznego filistra. Eksponowanie sztuki jako jedynej wartosci.
"Hymn do Nirwany" - najdobitniej wyraza mlodopolskie pragnienie wyzwolenia sie od zycia. Postawa podmiotu lirycznego wobec zycia jest jednoznaczna, czuje wstret wobec ludzkiej podlosci. Nirwana ulega personifikacji, ma nadejsc pod postacia kobiety-kochanki i przyniesc wyzwolenie od zycia-otchlani, klesk i cierpien
"Na Aniol Panski" - najpopularniejszy sposród "muzycznych" utworów Tetmajera. Idea utworu jest dekadencyjna refleksja, iz zycie nie ma sensu i celu. Tlo stanowi krajobraz (laki, moczary, trzesawiska, drogi, pola i cmentarze) i dzwiek dzwonów roznoszacy sie w ciszy wieczoru. Nastrój, muzycznosc i mglisty pejzaz przypominaja obrazy impresjonistów. Wedrówka duszy - alegorii czlowieka, który bladzi po sciezkach zycia, kojarzy sie z symbolizmem. Utwór jest sylabotoniczny, w wersach wystepuja trocheje i amfibrachy. Refren przypomina bicie dzwonów dzieki onomatopei i wyrazistej instrumentacji gloskowej. Tak doskonale wykorzystanie srodków ekspresji jezykowej potwierdza teze symbolistów (Verlaines) o transpozycji muzyki na tworzywo jezykowe.
"Melodia mgiel nocnych nad Czarnym Stawem Gasienicowym" - dynamiczny opis gór ogladanych noca. Poeta ozywil krajobraz tatrzanski, przedstawiajac nieustanny ruch mgiel, nietoperzy i sów; szum drzew i potoków. Podmiot liryczny przedstawia swoje wrazenia, doznania: pragnie zespolic sie z przyroda, by oderwac sie od spraw ziemskich i zblizyc do tajemnicy istnienia.
"Lubie, kiedy kobieta..." - smialy erotyk, zachwyt nad cielesna uroda kobiety. Milosc potraktowana zostala jako pobudzenie i nasycenie zmyslów, chwilowe zapomnienie i ucieczka od swiata ("rozpaczliwy hedonizm").
Jan Kasprowicz (1860-1926)
Liryczna twórczosc poety mozna podzielic na charakterystyczne etapy, w których odpowiednio jawi sie:
  • jako "rzecznik skrzywdzonych i ponizonych" - cykl sonetów "Z chalupy"
  • jako typowy modernista-dekadent - "Krzak dzikiej rózy", "Hymny"
  • jako czlowiek przyjmujacy postawe franciszkanska - tom "Ksiega ubogich"
"W chalupie" - niejako tytulowy sonet cyklu, który jest zbiorem "obrazków" obnazajacych nedze ludu i usiluja dotrzec do sumien czytelników. Strofa 1 i 2 to opis wsi (elementy naturalistyczne w drobiazgowosci i eksponowaniu brzydoty), dwie kolejne zwrotki sa liryczna refleksja wprowadzajaca podwójna perspektywe czasowa (opis jest wspomnieniem) i ujawniajaca podwójna tozsamosc bohatera (niegdys wiejski chlopiec, teraz inteligent).
"Krzak dzikiej rózy w Ciemnych Smreczynach" - cykl czterech sonetów laczacych impresjonizm (ten sam krajobraz w róznych porach dnia opisany poprzez subtelne wrazenia zmyslowe) z symbolizmem (kontrastowo zestawione: róza - zycie, mlodosc, zdrowie, sila, hart, piekno i limba - przemijanie, smierc, starosc, choroba, kruchosc, slabosc, brzydota).
Hymny
"Swiety Boze" - przedstawia fantastyczna wedrówke ludzi, drzew, kwiatów, krzewów, lanów polnych do "ostatniej mogily". Na czele kroczy sam poeta i blaga obojetnego Boga o zmilowanie nad ludem (prometejska postawa). Pochód przypomina wizje sredniowiecznych procesji. Kasprowicz nastrój grozy nasycil uczuciem przerazenia - katastrofa zawisla nad swiatem.
"Dies irae" - "Dzien gniewu" - nawiazujaca do tradycji prometejskiej apokaliptyczna wizja zaglady swiata pelnego grzechu (katastrofizm). Upodobnienie zwrotów do suplikacji i zarliwych wezwan o sprawiedliwa kare, po rozeznaniu winy i grzechu czlowieka oraz wersyfikacja psalmu mszalnego w rytmie spiewnego 8-sylabowca upodabnia utwór do piesni religijnej. W apostrofach nastepuje gwaltowny przeskok z religijnej prozodii do nowoczesnego rytmu wiersza bialego. Wyrazny ekspresjonizm poprzez dazenie do wyrazistego przedstawienia subiektywnych przezyc, nadanie utworowi silnego napiecia emocjonalnego i udramatyzowanie tresci.
"Moja piesn wieczorna" - najpiekniejszy poemat cyklu, spokojny wieczorny hymn duszy slawiacej Boga. Powrót do symbolu duszy jako wygnanki z raju, uznania nienaruszalnego, etycznego porzadku swiata, zgodnie z którym zlo jest jedynie sprzeniewierzeniem sie czlowieka Bogu.
"Hymn sw. Franciszka z Asyzu" - glosi zbawienie przez milosc do wszystkich przejawów zycia (nieomal religijne uwielbienie przyrody), pochwala pokory, która przyjmuje jako bozy porzadek na ziemi wspólistnienie cierpienia i radosci.
"Umilowanie ty moje!..." - piekny liryk milosny poswiecony zonie i klimatowi domu na Harendzie. Przyklad wiersza tonicznego.
Leopold Staff (1878-1957)
Zwyklo sie go okreslac mianem "poety trzech pokolen", gdyz na przestrzeni swojego 79-letniego zycia ogarnal Mloda Polske, dwudziestolecie miedzywojenne i literature wspólczesna. W utworach pierwszego okresu jego twórczosci mozna wyróznic nastepujace tendencje:
  • nietzscheanizm: tom "Sny o potedze"
  • dekadentyzm: wiersze z tomu "Dzien duszy"
  • franciszkanizm: tom "Ptakom niebieskim", przeklad "Kwiatków sw. Franciszka z Asyzu"
  • klasycyzm: tom "Usmiechy godzin"
"Kowal" - sonet polemizujacy z dekadentyzmem i pesymizmem epoki, a prezentujacy typowa dla filozofii Nietzschego jednostke, która uzywa "woli mocy", aby wypracowac sile, indywidualnosc i osobowosc. "Kowal" jest symbolem tesknoty do sily, mestwa, wielkosci, jego trud to zmagania z wlasnym charakterem, drogocenne kruszce - wartosci prezentowane przez czlowieka, a serce - jego postawa moralna.
"Deszcz jesienny" - impresjonistyczny obraz swiata, który ogladany jest przez zamazane deszczem szyby. Na obraz ten skladaja sie trzy wizje:
  • korowód mar idacych pochodem przez ogród, wsród placzu i zawodzenia (wizja zblizona do Kasprowiczowskiej w "Swiety Boze"),
  • wspomnienie pogrzebu, niespelnionej milosci, tragedii pozaru, placzu ludzkiego,
  • obraz diabla placzacego na widok zniszczenia, które sam sprawil w pieknym ogrodzie. Refren powtarza informacje o kroplach deszczu uderzajacych o szyby, które wydaja dzwieki podobne do placzu (onomatopeja podkresla muzycznosc utworu).
"Przedspiew" - najwymowniejszy przyklad klasycyzmu Staffa, zapowiedz afirmacji zycia i filozofii pogodnego bytu, pojmowanego jako harmonijne wspólistnienie pozornie sprzecznych elementów: bólu i szczescia, smierci i zycia, trwania i przemijania. Podmiot liryczny to medrzec, poeta, duchowy spadkobierca stoików, Epikura i myslicieli renesansowych. Dlugie, wielokrotnie zlozone zdania ujete w 13-sylabowe wersy, liczne epitety i archaizmy nadaja tekstowi powage i uroczysty charakter.
Tadeusz Micinski (1873-1918)
Bardzo oryginalny poeta mlodopolski, jego zainteresowania: bliskie mistyce, demonologii, tworzyly wokól jego postaci specyficzna atmosfere, spowodowaly, ze nazywano go magiem. Jego twórczosc obsesyjnie podejmujaca watek dezintegracji osobowosci zawiera wiele elementów prekursorskich wobec ekspresjonizmu i surrealizmu.
Filozofia Micinskiego podejmowala nastepujace kwestie:
  • samotnosc i niepewnosc czlowieka wobec sil niepojetych rozumem, tkwiacych we wszechswiecie i w samym czlowieku,
  • wolnosc absolutna jednostki a lad i porzadek Boskiego wszechswiata,
  • wartosc dobra i zla oraz zmiennosc ich definicji,
  • emocje i przezycia czlowieka, jego rozterki wewnetrzne, problem winy i kary.
"Jam ciemny jest wsród wichrów plomien bozy" - juz tytul utworu wskazuje charakterystyczna dla calosci utworu antynomie zla i dobra: "jam ciemny jest plomien bozy" - pochodze od Boga, stwórcy zarówno dobra (jasnosc) jak i zla (ciemnosc). Podobnie rzecz sie ma z bohaterem wiersza Lucyferem. Raz okreslany jest jako: "komet król", "piorun burz", czy "otchlan tecz", "blask wulkanu", a zarazem jako: "pyl pustyni", "od grobowca cichszy".
"Ananke" - krótki utwór, który przedstawia spór dwu stron, dwu "koncepcji istnienia": przeznaczenia (symbolizowane przez gwiazdy, a bezposrednio wskazane przez tytul: upersonifikowanie w mitologii greckiej losu, koniecznosci, przeznaczenia), które skazuje zbuntowanego czlowieka na udreke wiecznego bladzenia i ludzkiego indywidualizmu, pragnacego wolnosci chocby za cene popelniania bledów (symbolizowanego przez butnego Szatana, zwanego tu "królewskim duchem", "budowniczym nadgwiezdnych miast").




Epika

Stefan Zeromski
Opowiadania
Opowiadania Zeromskiego opublikowane w 1895 roku w dwu tomach obejmuja osiemnascie utworów. Stanowia debiut prozatorski, zapowiadaja niezwykly talent i podejmuja motywy i watki, które pisarz bedzie konsekwentnie kontynuowal w dojrzalej fazie swojej twórczosci.
"Zmierzch" - ze wzgledu na krótka zwiezla forme przypomina raczej obrazek o charakterze spolecznym niz opowiadanie. Nie zawiera wyrazistej akcji, ale prezentuje plastycznie zarysowana scenke rodzajowa. Zasadnicza trescia opisywanej sytuacji jest ciezka, upokarzajaca praca malzenstwa Gibalów przy kopaniu torfu. Ten naturalistyczny, posepny obraz spina klamra kompozycyjna motyw pejzazowy. Uklad kompozycyjny ewokuje szereg problemów skondensowanych w lapidarnej formie:
Porzadek tresci Problematyka
opis blotnistej poreby w czasie jesiennego popoludnia rodzaj wprowadzenia, mroczny koloryt buduje nastrój smutku i przygnebienia, przygotowujac fundament dla majacej sie rozegrac sytuacji
relacja o poprzednim i obecnym wlascicielu majatku, w którym pracuja Gibalowie konfrontacja dwu postaci: starego dziedzica (wielkopanskie maniery, utracjuszostwo), który stracil majatek i nowego (kapitalista, wprowadza nowe formy gospodarowania, drastycznie obniza wynagrodzenia) uosabia zmierzch epoki starej i narodziny drapieznego, nieludzkiego kapitalizmu
wzmianka o historii Gibalów - wiejskich wyrobników zyjacych na skraju nedzy centralny element epatujacy surowym naturalizmem opis, narrator eksponuje nedze wyrobników, ich ogromny wysilek i ponizenie
nasycona detalami prezentacja nadludzkiej pracy Gibalów, obudowana informacja o zmniejszeniu wynagrodzenia podkresla konsekwencje "katorzniczej" pracy: utrate wrazliwosci, zanik uczuc wyzszych, zezwierzecenie. Aspekt ten wzmacnia naturalistyczna kreacja postaci akcentujaca przede wszystkim biologiczna strone ludzkiej natury, uwarunkowanej przez popedy i odruchy, a nie emocje (o pozostawionym dziecku Walkowa przypomina sobie pod wplywem impulsu)
opis nadciagajacego zmierzchu i jego wplywu na przezycia psychiczne bohaterów niezwykle kunsztowny opis, nakreslony technika impresjonistyczna. Emanuje gra swiatel, koloru i dzwieku. Efekty akustyczne osiaga autor dzieki paralelnym konstrukcjom skladniowym i powtórzeniom. Slownictwo jest nacechowane emocjonalnie, buduje nastrój liryczny.
Opis ma charakter symboliczny jest znakiem beznadziejnosci ludzkiego zycia, które jest niczym innym jak zmierzchem - kresem prowadzacym ku rychlej smierci. Mgly przeslaniaja pracujacych ludzi, czym podkreslaja zachwianie naturalnego porzadku swiata opartego na idealnej harmonii ludzkiego zycia z porzadkiem natury. Oto przyroda uklada sie do snu, czlowiek jednak musi pracowac.
"Doktor Piotr" - stanowi replike "Zmierzchu", wprowadza bowiem czytelnika w krag problemów spolecznych, takich jak deklasacja polskiego ziemianstwa, nedza i ponizenie biedoty wiejskiej, wyzysk kapitalistyczny, zbijanie fortun przez ludzi nowych czasów. Kazda z przywolanych postaci wskazuje na charakterystyczne zjawisko.
Wlasciciel ziemski Polichnowicz Teodor Bijakowski
typ zdegradowanego szlachcica-utracjusza, który wskutek wlasnego nieudacznictwa, braku umiejetnosci gospodarowania popada w dlugi, w kazdej chwili spodziewa sie licytacji i obawia przyjazdu wierzycieli typ kapitalisty-dorobkiewicza; symbolizuje zjawisko awansu spolecznego ludzi wywodzacych sie z nizszych warstw, którzy dzieki wyksztalceniu i wrodzonej inicjatywie potrafili zrobic kariere i osiagnac wysoki status finansowy.
Centralny punkt akcji stanowi konflikt pomiedzy ojcem a synem, których odmiennosc postaw wobec swiata, swiatopogladów, wyznawanych zasad moralnych doprowadza do tragicznej w skutkach klótni.
Dominik Cedzyna Piotr Cedzyna
szlachcic-ziemianin, który po utracie majatku zostaje nadzorca u kapitalisty. Dla zapewnienia synowi wyksztalcenia uszczupla place robotnikom i choc wyznaje swoisty kodeks szlachecki, to okradanie chlopów uznaje za rzecz naturalna. Sam zyje w skrajnej nedzy czlowiek o nowoczesnym swiatopogladzie. W trakcie studiów zetknal sie z idea ruchów demokratycznych i to ona ksztaltuje jego radykalne i postepowe przekonania. Spójny system etyczny, jaki wyznaje, nie uwzglednia zadnych hierarchii i przywilejów dla ludzi wyzej urodzonych, dlatego tez czyn ojca klasyfikuje jednoznacznie - jako kradziez.
Konflikt pomiedzy ojcem a synem jest zatem konfliktem dwu mentalnosci: staroszlacheckiej i nowoczesnej. Dramatyczny gest zerwania z ojcem jednoznacznie wyrazaja, która z postaw Zeromski uznaje za sluszna.
Tekst buduje równiez tak charakterystyczny dla twórczosci Zeromskiego etos polskiego inteligenta.
"Rozdziobia nas kruki, wrony..." - jest jednym z najbardziej poruszajacych opowiadan Zeromskiego, przemawia zarówno dramatyczna akcja, jak i sila nakreslonych w tekscie makabrycznych obrazów. Fabula osadzona jest w czasach powstania styczniowego. Materia fabularna realizuje sie w kilku sekwencjach:
  • opis jesiennego pejzazu (brak roslinnosci, blotniste pola i drogi, scierniska i kartofliska, bure odpychajace niebo)
  • opowiadanie o straszliwej poniewierce jednego z ostatnich powstanców, Andrzeja Boryckiego, pseud. Szymon Winrych, który usiluje przemycic bron dla swego oddzialu
  • makabryczny opis smierci powstanca schwytanego i zasieczonego przez oddzial carskiej armii
  • obraz zbezczeszczenia zwlok przez chlopa, który okrada zmarlego
  • obraz kruków i wron szarpiacych cialo powstanca
Obrazy szokuja naturalizmem, w sposobie obrazowania nie maja nic z podnioslej atmosfery romantycznej stylistyki. Brak upiekszen, ale wskutek zastosowania techniki naturalistycznej prezentowane obrazy przemawiaja sugestywnoscia.
Opowiadanie daje równiez odpowiedzi na pytanie, dlaczego powstanie upadlo. Znajdujemy je w monologu wewnetrznym bohatera. Winrych poddaje ostrej krytyce cale spoleczenstwo, które zbyt szybko sie zalamalo, zabraklo mu wytrwalosci i hartu ducha. Oskarza w glównej mierze lojalistów. Uzyte w opisie ptaków rozszarpujacych mózg powstanca okreslenia: "rozwaga", "takt", "statek", "dyplomacja" jednoznacznie przypominaja frazeologie polityczna konformistów i ugodowców. W ten sposób drapiezne ptaki skonkretyzowane zostaly jako symbole podejrzanej rozwagi politycznej.
Wstrzasajaca scena, w której chlopski nedzarz bezczesci zwloki powstanca wskazuje na jeszcze jedna przyczyne upadku powstania, ironicznie ukazuje, jak wielowiekowe przewiny szlachty wobec chlopów mszcza sie na niej samej. Wiejski nedzarz nie zdaje sobie sprawy, ze postepuje niegodnie. Nikt wszak nie nauczyl tozsamosci narodowej, a slowo: ojczyzna pozostalo dla niego pustym dzwiekiem.
"Ludzie bezdomni" - sa pierwsza powiescia Zeromskiego, przyjeta niezwykle goraco przez czytelników, a kontynuujaca motywy i watki wczesniej juz zaprezentowane w nowelach i opowiadaniach.
Akcja rozgrywa sie w wielu miejscach: Paryzu, Szwajcarii, Wiedniu, Warszawie, Cisach oraz Zaglebiu. Poprzez wspomnienia Joasi Podborskiej przenosimy sie do Kielc, Glogowa, Krawczyska i Mekarzyc ("Zwierzenia"). Poprzez list Waclawa do siostry - az na Syberie.
Bohaterem zbiorowym sa mieszkancy dzielnic nedzy w Warszawie i Zaglebiu oraz wiesniacy z Cisów. Na tym tle umiejscowil Zeromski inteligencje:
  • Joanne Podborska (nauczycielke),
  • Tomasza Judyma (lekarza)
  • Korzeckiego (inzyniera).
Na dalszym planie znajduja sie lekarze warszawscy (dr Czernisz, Zyd dr Chmielnicki) oraz dyrektor Kalinowicz.
Inteligencja dzieli sie na dwie grupy:
  • ludzi pochodzenia szlacheckiego (pisarz obciaza ich odpowiedzialnoscia za krzywdy, które ich przodkowie wyrzadzili ludowi),
  • z pochodzenia chlopów, którzy dzieki ciezkiej pracy uzyskali wyksztalcenie (Zeromski przyznaje im naturalne prawo "czynnego uczestnictwa w awangardzie postepu").
Tytul powiesci sygnalizuje tematyke utworu, jest wieloznaczny i wielofunkcyjny:
w doslownym znaczeniu (oskarzenie porzadku spolecznego) wskazuje na bezdomnosc bohaterów:
  • ludzi swiata nedzy (zyja w norach i budach, a nie w domach);
  • wydziedziczonej Joasi, która nie ma wlasnego kata i zyje u obcych;
  • Wiktora, który tula sie z rodzina po swiecie.
w znaczeniu metaforycznym rozumiany byc moze w kategoriach kwalifikacji moralnych, jako:
  • bezdomnosc spoleczna ludzi, którzy opuszczaja dom, bo umieraja rodzice i zmuszeni sa isc dalej o wlasnych silach (Joasia) oraz tych, którzy dzieki wyksztalceniu wzniesli sie ponad poziom wlasnego srodowiska i swiadomie je odrzucaja, ale nie moga znalezc miejsca w nowym (Judym);
  • bezdomnosc panstwowa i narodowa dzialaczy spiskowych, romantycznych pielgrzymów do wolnej ojczyzny (Leszczykowski, brat Joasi Waclaw, czlowiek przynoszacy bibule Korzeckiemu, Korzecki);
  • bezdomnosc w sensie egzystencjalnym, obcosc czlowieka w swiecie, niemoznosc pogodzenia sie ze zlem, dekadentyzm, ostateczne odrzucenie swiata w akcie samobójczym (Korzecki).
Jednoczesnie "Dom" (zazwyczaj symbol rodziny, spokoju i stabilizacji) staje sie w powiesci Zeromskiego znakiem obojetnosci wobec krzywdy blizniego (mieszkanie Czernisza, Kalinowicza, Krzywosada) i pokusa, która nalezy przezwyciezyc ("zakielkuje we mnie wyschle nasienie dorobkiewicza").
Dzieki tej wieloznacznosci, rozbudowaniu fabuly i bogactwu portretów bohaterów "Ludzie bezdomni" sa:
  • powiescia psychologiczna - przedstawia stan mysli i uczucia bohaterów; pokazuje jak zmienia sie mentalnosc czlowieka pod wplywem przezyc. Dla oddania stanów uczuciowych pisarz posluguje sie symbolem;
  • powiescia spoleczna - ukazuje panorame wspólczesnego autorowi spoleczenstwa, pelnego kontrastów i konfliktów. Swiat ludzi bogatych obojetnych wobec krzywdy spolecznej, swiat klas pracujacych pelen nedzy i cierpienia, a co za tym idzie, zwyrodnienia i demoralizacji;
  • powiescia prezentujaca róznorodne problemy filozoficzne (koncepcja czlowieka otwartego na wielosc uzupelniajacych sie kierunków humanizmu europejskiego. Odrzucenie pogladów Schopenchauera, polemika z nietzscheanizmem, obawa przed rewolucja);
  • poglady Schopenchauera (istota ludzkiej egzystencji, bezrozumny poped niemozliwy do zaspokojenia, poczucie bezsensu zycia, kontemplacja sztuki jako jedynej wartosci stalej: tesknoty doktora Tomasza; motyw Wenus z Milo);
  • poglady Nietzschego (kult zycia, sily i tezyzny biologicznej, nowa moralnosc nadludzi: Judym o Karbowskim; Korzecki - czlowiek jedyna miara dobra i zla);
  • poglady Marksa (stosunki gospodarcze czynnikiem regulujacym wszystkie procesy zycia spolecznego, konflikt miedzy klasa pracujaca a wlascicielami srodków produkcji, koniecznosc spolecznego przewrotu);
  • motywy sokratejskie i platonskie (postac Korzeckiego; pojecie daimoniona; prawo do samobójstwa);
  • motywy ewangeliczne (dyskusja u Kalinowicza: nakaz milosci blizniego i apostolowania).
"Ludzie bezdomni" stanowia przyklad realistycznej powiesci mlodopolskiej, laczac elementy typowe dla róznych pradów literackich:
realizmu dzieki:
  • konkretnosci miejsc i czasu akcji,
  • wiernosci w przedstawieniu szczególów zycia i jego tla,
  • gloszonej koncepcji czlowieka jako istoty spolecznej (program zyciowy Judyma: praca organiczna i praca u podstaw),
  • krytycznej prezentacji stosunków spolecznych;
impresjonizmu obecnego w postaci:
  • opisów przyrody (zbudowanych z barwnych plam, eksponujacych gre powietrza i swiatla, bedacych zapisem ulotnego wrazenia),
  • opisów psychiki glównych bohaterów (ukazana nie jako wyraznie okreslona, zamknieta struktura, ale jako ciag nastrojów, wrazen i sprzecznych nieraz stanów nie tworzacych logicznej calosci),
  • kompozycji utworu (zbudowany z pojedynczych punktów czasowych i odrebnych scen nie tworzacych lancucha przyczynowo-skutkowego);
naturalizmu w opisach dzielnic nedzy Warszawy i Sosnowca (drobiazgowosc i podkreslanie brzydoty; eksponowanie biologicznego widzenia swiata);
ekspresjonizmu w:
  • laczeniu patosu, ekstatycznosci i deformacji,
  • ostrych kontrastach,
  • sklonnosci do karykatury;
symbolizmu:
  • opis Wenus z Milo (t.1 rozdzial 1) - rzezba podziwiana w paryskim muzeum; symbol radosci i urody zycia;
  • "Rybak" (t.1 rozdz.1) - obraz P. Puvis de Chavannes'a ukazujacy krzywde spoleczna;
  • kwiat tuberozy (t.1 rozdz.8) - postawa i zycie Karbowskiego; symbol bezuzytecznego piekna;
  • motyw krzyku pawia (t. II rozdz. 11) - powtarzajacy sie dwukrotnie wrzask ptaka przeraza Judyma swiadomego swej bezradnosci w obliczu nieublaganej smierci zabierajacej dzielna kobiete (Oles Daszewski juz niebawem podzieli los "bezdomnych");
  • zakonczenie utworu i jego tytul - "rozdarta sosna" to symbol losów Judyma i Joasi, ich rozterek i cierpien.
Wladyslaw Reymont
"Chlopi" powiesc wyrosla czesciowo z osobistych doswiadczen Reymonta, który byl synem wiejskiego organisty, a przez pewien czas mieszkal w jednej izbie z rodzina chlopska.
Awans spoleczny i kulturalny autora "Chlopów" byl nieslychany. Syn wiejskiego organisty urodzony we wsi Kobiele Wielkie, po 57 latach burzliwego zycia zostal w 1924 roku laureatem literackiej Nagrody Nobla. Byl wyjatkiem w epoce, która zdominowala liryka, odwrócenie sie od swiata zewnetrznego i poszukiwanie tematów w tajemnicach ludzkiej psychiki. Reymont natomiast byl twórca dazacym do wiernego odtworzenia rzeczywistosci poznawanej za pomoca zmyslów. Bohaterów swoich utworów budowal w oparciu o wlasne doswiadczenia, przezycia i obserwacje.
Jest to wiec powiesc realistyczna, dajaca panoramiczny obraz spolecznosci wiejskiej, ukazanej w pelnym rozwarstwieniu.
Czynnikiem okreslajacym mieszkanców Lipiec jest status majatkowy. Wyrózniamy zatem:
  • warstwe najbogatsza (Boryna),
  • sredniozamozna (Dominikowa, Jasiek Przewrotny),
  • malorolna (Klebowie, Kozlowie),
  • komorników (Jagustynka, Agata, Stachowie),
  • parobków (Kuba, Witek).
Utwór prezentuje opisy prac polowych, obyczajów i obrzedów liturgicznych. Ukazuja one spolecznosc lipiecka jako odrebna formacje kulturowa, holdujaca odwiecznemu porzadkowi natury i kultury. Autor eksponuje te elementy, które wyrózniaja chlopów sposród innych warstw spolecznych (np. scinanie kapusty, przedzenie welny i lnu, przygotowanie zasiewów, chodzenie z niedzwiedziem, swiecenie pól, targi, jarmarki, odpusty, zrekowiny, oczepiny).
Warstwe fabularna wypelniaja konflikty natury spolecznej, ekonomicznej i etycznej wnoszace do niej elementy dramaturgii:
  • konflikt miedzy wsia a dworem o las, odslania realia wsi pouwlaszczeniowej, która nie chce zrezygnowac z prawa do serwitutów;
  • konflikt wewnatrz warstwy chlopskiej pomiedzy gospodarzami a komornikami. Uwydatnia sie podczas pomocy innych wsi dla Lipiec, kiedy ksiadz zapewnia ja jedynie moznym chlopom;
  • konflikty rodzinne o podlozu ekonomicznym. Ich egzemplifikacja sa: spór Macieja Boryny z synem Antkiem i Dominikowej z Szymkiem. Rodzice wzbraniaja sie przed przekazaniem ziemi dzieciom, obawiaja sie bowiem utraty pozycji, a takze zródla utrzymania. Dzieci natomiast pozadaja wlasnego warsztatu pracy. Konflikty te dopelniaja charakterystyki bohaterów, eksponuja chciwosc, gwaltownosc, zaborczosc;
  • konflikty na tle moralnym. Wprowadza je do powiesci Jagna, która lamie zasady etyki ustanowione przez wiejska spolecznosc i placi za to ponizeniem i wygnaniem;
  • w powiesci na zasadzie aluzji funkcjonuje wiele odniesien o charakterze narodowym. Wzniosla przeszlosc powstancza okresla takie postacie jak Boryna, Kuba i pan Janek (brat dziedzica) i staje sie symbolem solidaryzmu spolecznego. Problem narodowy wiaze sie tez z tajemnicza postacia Rocha - emisariusza, który snuje piekne opowiesci o dawnych dziejach ojczyzny, chcac rozbudzic wsród chlopstwa poczucie tozsamosci narodowej. Powraca tez przy wprowadzaniu watku polskiej szkoly w Lipcach.
Wydarzenia w powiesci daje sie ulozyc w trzy ciagi.
Pierwszy to losy glównych bohaterów i calej spolecznosci wsi. Ukazane sa tu zróznicowane typy ludzkie. Lacznie w "Chlopach" pojawia sie okolo dziewiecdziesieciu postaci. Mamy wiec do czynienia z panoramicznym obrazem srodowiska wiejskiego. W tej warstwie przedstawiono:
Dzieje Macieja Boryny (postac wiodaca w tomie I). Postac potraktowana bardzo realistycznie, wyróznia sie na tle lipieckiej gromady zamoznoscia, sila charakteru, pracowitoscia, statecznoscia i zaradnoscia. Posiada ewidentne cechy przywódcze (wies darzy go wiekszym zaufaniem niz wójta). Poznajemy go jako 58 letniego mezczyzne zawierajacego zwiazek z 19-letnia Jagna. Jest to zwiazek z namietnosci i rozwagi (pole matki Jagny przylega do jego majatku). Ozenek wyrabia w nim poczucie bycia prawdziwym gospodarzem. Wyrachowanie i egoizm sprawiaja, ze gotowy jest zlaczyc sie z dworem przeciwko chlopom. Zdaje sobie sprawe, ze praca jest podstawa sensu egzystencji (kiedy spostrzega, ze Hanka "ma charakter" i jest "robotna" zmienia swój stosunek i traktuje ja jak prawdziwego czlonka rodziny). W sporze o las stara sie konflikt zalatwic polubownie, ale zna granice kompromisu, ryzykuje rozprawe i przyplaca to zdrowiem. Urazony w swej godnosci i ambicji meza i posiadacza staje sie zdolny do zbrodni (tylko przypadek sprawia, ze przychwyceni kochankowie uchodza z zyciem). Jest wiec postacia zlozona, nie wolna od slabostek i malostkowosci.
Losy Antka Boryny (od romansu z Jagna, poprzez wypedzenie z domu, wiezienie, az do powrotu na ojcowizne; watek milosny Antka i Jagny zdominowal tom II)). Syn Macieja w chwili rozpoczecia akcji jest juz czlowiekiem dojrzalym. Nie kocha zony, Hanki,i pracujac u ojca czuje sie wykorzystywany. Jego wielka miloscia jest Jagna i malzenstwo ojca poglebia konflikt (Maciej Boryna zawlaszcza ukochana kobiete i pozbawia 6 morgów, które prawem dziedziczenia Antek uwazal juz za swa wlasnosc). Milosc i nienawisc sprawiaja, ze zapomina o obowiazkach, ciezar troski o los rodziny spada wiec na barki Hanki. Porywczy, sklonny do bójek, uparty i dumny Antek ma silne poczucie wlasnosci. Pozornie tylko lekcewazy opinie otoczenia (bolesnie odczuwa izolacje spoleczna spowodowana zwiazkiem z macocha). W koncu dochodzi do wniosku, ze normy okreslajace wspólzycie w gromadzie i dla niego sa nadrzednym nakazem ("W gromadzie zyje, to i z gromada trzymam! Chceta ja [Jagne] wypedzic, wypedzta; a chceta se ja posadzic na oltarzu, posadzta! Zarówno mi jedno!"). Nie chce narazic sie zbiorowosci, bo z racji pozycji majatkowej do niego nalezec bedzie przywództwo nad gromada. Czlonek gromady, maz, ojciec i gospodarz przezwycieza w nim namietnego kochanka.
Hanka (wiodaca postac w tomie "Wiosna"). Postac ewoluujaca w miare rozwoju wydarzen. Poczatkowo placzliwa, niezaradna i zastraszona (boi sie Antka i starego Boryny). Wygnana jednak z domu zmienia sie. Ciezka sytuacja materialna po przeniesieniu do ojca Bylicy, poczucie tragizmu zdrady zadurzonego w Jagnie Antka nie zalamuja jej, a wrecz przeciwnie - wyzwalaja niespodziewana energie ("bieda lacniej przekuwa czlowieka nizli zelazo"). Znamienna jest jej reakcja na wymówki Antka, ze przyjela od starego Boryny pieniadze i zywnosc - Antek ucieka przed jej gniewem z domu. Podczas choroby Macieja i pobytu Antka w wiezieniu ujawniaja sie jej zdolnosci gospodarsko-organizacyjne. Przedsiebiorcza, zaradna i energiczna staje sie podpora rodu Borynów. Nienawidzi Jagny, ale pierwsza wyciaga reke na zgode przed pielgrzymka do Czestochowy. Jedna z najswietniejszych kreacji kobiecych w polskiej literaturze.
Zycie Jagny. Wiejska pieknosc, córka wdowy Paczesiowej, siostra Jedrzycha i Szymka. Rozpieszczana przez matke, nie dorosla do malzenstwa. Nieprzystosowana do zycia w gromadzie, próbuje zyc na wlasny sposób. Nie ma sprecyzowanych marzen ani uczuc ("... taka cichosc we mnie rosnie, kieby smierc przy mnie stojala, a tam mnie cosik porywa, tak ponosi, ze tego nieba bym sie uwiesila i z tymi chmurami poniesla w swiat"). Odczuwa zmyslowa milosc do Antka, ale i sielankowo-poetycznie durzy sie w Jasiu. Urodzona artystka przezywa intensywnie muzyke organów, wzrusza opowiescia Rocha czy pieknem wiosennego krajobrazu. Posiada zdolnosci artystyczne (kraszanki, wystrzyganki). Obca jest jej pogon za bogactwem (drze zapis i rzuca pod nogi Hanki). Dramat dziewczyny, zakonczony wygnaniem ze wsi, wynika z jej odmiennosci. Jagna zaplacila przede wszystkim za zyciowe niepowodzenia wójtowej i organisciny.
Tragiczne dzieje Kuby Sochy. Reprezentant przekonania o "duszy anielskiej" polskiego ludu. Powstaniec z 1863 roku. Ma silne poczucie dumy rodowej, czuje sie gospodarskim synem, zas los parobka przyjmuje z chrzescijanska pokora. Z zyczliwosci ofiarowuje ksiedzu kilka upolowanych przepiórek, a niespodziewana zaplata ("tylachna pieniedzy", czyli zlotówka) i podszepty Jankiela sprawiaja, ze rozpoczyna klusowanie na panskim polu i w lesie. Nie jest zlodziejem (zwymyslal Zyda, gdy ten proponowal mu pokatna sprzedaz podbieranego koniom owsa), ale wlasnosc dziedzica traktuje jako niczyja. Podczas jednej z pierwszych wypraw zostaje postrzelony. Nie wie jak sie zachowac i o pomoc prosi Jagustynke i Jambrozego. Lek przed szpitalem doprowadza go do okrutnego samookaleczenia (ucina sobie noge) i smierci z wykrwawienia. Boryna ceni jego pracowitosc, ale nie wynagradza go odpowiednio za ciezka prace i oddanie. Nie ma w Kubie sladów egoizmu, a gleboka religijnosc ma wiele z franciszkanskiej pokory.
Drugi ciag to czas obejmujacy rok obrzedowo-liturgiczny. Jest opis calego spójnego systemu obyczajów wsi polskiej (folklor: wrózby, przesady, tradycje, zwyczaje).
Np.: - opis jarmarku (t. I), - "zrekowiny" (t. I), - wesele Boryny (t. I), - wieczerza wigilijna (t. II), - Wielkanoc (t. III), - obrzedy pogrzebowe (t. IV), - odpust (t. IV).
Trzeci wyznacza niezmiennie powtarzalny rytm pór roku i wyznaczony przez ten rytm tok zajec zwiazanych z pracami rolniczymi.
Np.: - szatkowanie kapusty (t. I), - przedzenie welny (t. II), - symboliczny siew (t. III), - zniwa (t. IV).
Narrator nie przynalezy do swiata przedstawionego, jest niewidoczny dla odbiorcy i anonimowy. Mozna wyróznic trzy jego typy wedlug K. Wyki):
  • najczesciej natykamy sie na "wsiowego" gadule, który uczestniczy w obyczajowo-obrzedowo-liturgicznym toku opowiesci,
  • rzadziej opowiada i opisuje "mlodopolski stylizator", wskazujacy rytm prac ludzkich sprzegnietych z przyroda (np. impresjonistyczne opisy jesiennego pola, symboliczny obraz smierci Boryny),
  • sporadycznie zas mówi realistyczny obserwator zaznaczajacy swoja obecnosc glównie w toku fabularnym (przedstawienie struktury spolecznej wsi).
Niewiele jest jednak fragmentów, w których funkcje te mialyby jednoznaczny charakter. Najczesciej realizowane sa lacznie (przybieraja postac okreslonych form podawczych z nasileniem cech wypowiedzi wlasciwych poszczególnym narratorom).
Reymont uchodzil za mistrza slowa. Artyzm ten w pelni zademonstrowal w "Chlopach". Ok. 40% jezyka powiesci to gwara dominujaca w dialogach. Jest ona zblizona do gwary uzywanej w okolicach Lowicza i Skierniewic (nieopodal leza Lipce).
Generalnie jednak w dziele Reymonta mamy do czynienia ze stylizacja:
  • gwarowa (obecna na wszystkich poziomach jezyka),
  • fonetyczna (np. "hale" zamiast "ale"),
  • fleksyjna (np. "chodzta", "ociec", "mówili"),
  • leksykalna (np. "paskudnik"),
  • skladniowa (np. "Oczy swoje mam i miarkuje se zdziebko"),
  • realistyczna (sieganie do mowy potocznej),
  • mlodopolska (poetyka liryki, z elementami naturalistycznymi i impresjonistycznymi).




Dramat

Bogata twórczosc mlodopolskiego dramatu mozna ujac w trzy tendencje:
  • dramat symboliczny - S. Wyspianski
  • dramat naturalistyczny - G. Zapolska
  • dramat ekspresjonistyczny - T. Micinski
Stanislaw Wyspianski (1869-1906)
Twórca niezwykly i bardzo wszechstronny: malarz ("Macierzynstwo", pejzaz "Widok na kopiec Kosciuszki"), grafik, witrazysta (kosciól Franciszkanów w Krakowie), scenograf (sam projektowal kostiumy, wykonywal szkice dekoracji), reformator druku i wydawca (red. artystyczny "Zycia", ilustracje do wierszy L. Rydla, plakat nt. "Wnetrza" Maeterlincka), dramaturg, reformator teatru i poeta, zwiazany z Krakowem.
Najczesciej grane utwory Wyspianskiego to: "Wyzwolenie", "Noc listopadowa" (obydwa podejmujace tradycje romantyczna), "Warszawianka" (zbudowana wg wzorca maeterlinckowskiego) i "Wesele".
Jako reformator teatru apelowal, by:
  • przezycie teatralne bylo czyms na ksztalt przezycia, mistycznego, zblizajacego teatr do swiatyni;
  • wznowic romantyczna tradycje teatru otwartego;
  • zmienic tradycyjne konwencje inscenizacji, ukazywac przenikanie sie przestrzeni, wykorzystywac scenografie symultaniczna, zmieniac perspektywy.
"Wesele"
Bezposrednim impulsem do napisania dramatu bylo autentyczne wesele poety, Lucjana Rydla z Jadwiga Mikolajczykówna, mlodsza siostra zony Wlodzimierza Tetmajera. Wesele urzadzono w domu Tetmajerów, w podkrakowskiej wsi Bronowice Male, 20 listopada 1900 roku (relacje znamy z opisu uczestnika zabawy Tadeusza Boya-Zelenskiego "Plotka o "Weselu" Wyspianskiego" - odczyt wygloszony 7.12.1922 roku w Teatrze Polskim w Warszawie przed premiera w rez. Aleksandra Zelwerowicza).
Slub inteligenta z wiejska dziewczyna byl jednym z serii zwiazków zawieranych zgodnie z mlodopolska "chlopomania", wedlug której malzenstwo takie traktowano jako szanse odrodzenia spoleczenstwa konca XIX wieku. Szczególne spotkanie pochodzacych z róznych srodowisk gosci weselnych mialo miejsce w listopadzie (miesiacu rocznicy powstania), a Kraków (miasto artystów cieszacych sie swoboda tworzenia) biesiadowal z galicyjska biedota, w której zyly tradycje chlopskiego udzialu w zrywach zbrojnych (powstanie kosciuszkowskie). Nastrojowo-symboliczny, pelen aluzji dramat sklada sie z trzech aktów podzielonych na 105 scen.
Akcja rozgrywa sie w Bronowicach, w wiejskiej izbie, w listopadowa noc. Autor bardzo dokladnie prezentuje w didaskaliach scenerie zdarzen.
Akt I mozna okreslic jako komedie realistyczna, dwa nastepne maja charakter symboliczny, wizyjny.
Obok 28 postaci autor umiescil 7 "osób dramatu", rozszerzajacych akcje o plan symboliczny. Sa to: Chochol, Widmo, Stanczyk, Hetman, Rycerz Czarny, Upiór, Wernyhora.
Choc postaci literackich nie mozna calkowicie identyfikowac z ich pierwowzorami, nalezy pamietac, ze Wyspianski swiadomie wykorzystal cechy i rysy autentycznych osób przy konstruowaniu bohaterów "Wesela". I tak:
Gospodarz to Wlodzimierz Tetmajer (1862-1923) przyrodni brat poety, malarz i pisarz, ozeniony z chlopka Anna Mikolajczykówna z Bronowic. Gospodarz jest lacznikiem pomiedzy wyobraznia a doswiadczeniem dwóch swiatów spolecznych: inteligencji pochodzenia szlacheckiego i chlopów. Zachowal w sobie sklonnosc do romantycznej egzaltacji, patetycznej retoryki, ale uzupelnia je niemala doza realizmu w spojrzeniu na rzeczywistosc, w zrozumieniu, ze sztafeta historii innym z kolei warstwom narodu wrecza paleczke w biegu ku przyszlosci (aforyzm: "chlop potega jest i basta").
Gospodyni, najstarsza siostra Panny Mlodej - Anna Mikolajczykówna, zona Wlodzimierza Tetmajera (zmarla w Bronowicach w 1954 roku), kobieta rozumna, która potrafila nie tylko stac sie towarzyszka zycia, ale i rozsadna opiekunka rozwichrzonego artysty. Prezentuje praktyczny spokój. Euforii meza, którego Wernyhora wprawil w stan nieomal ekstazy, przeciwstawia normalny tok dzialan, zlota podkowe chowa do skrzyni ("Scescie swoje sie szanuje").
Pan Mlody - w dramacie stanowi przedluzenie funkcji Gospodarza, bohater wrecz imituje dykcje, mimike i gesty starszego krewniaka. Dostosowuje sie do pierwowzoru, ale raz po raz znieksztalca go, obnazajac tkwiace w nim slabosci. Zachowuje sie w srodowisku chlopskim jak neofita, nadgorliwoscia pokrywajac obcosc. Ma jednak w sobie dosc autosugestii, by uwierzyc w swój chlopski kostium i manifestacyjny powrót do natury.
Panna Mloda - Jadwiga Mikolajczykówna, byla w istocie odmienna od portretu w "Weselu", watla i wrazliwa. Wyspianski stworzyl postac nadmiernie rezolutna, az do wulgarnosci zmyslowa. W zamysle autora byc moze sluzyc to mialo dla nadania prawdopodobienstwa scenie aktu III, kiedy to pyta Poete: "kaz ta Polska?" (gdzie jest to cos, o czym nigdy przedtem nie slyszala, a co nazywa Polska?).
Poeta jest Kazimierz Przerwa-Tetmajer (1865-1940), brat przyrodni Wlodzimierza, jeden z najbardziej popularnych poetów Mlodej Polski. W dramacie retor (wiecej uzywa slów, niz ma mysli), bawidamek (uprawia flirt niczym sztuke dla sztuki), na swiat patrzy "przez pól serio, przez pól drwiaco", wszystko jest dlan tworzywem literackim, siebie stylizuje na zblazowanego poszukiwacza nowych wrazen. Ta stylizacja okazuje sie smieszna w zestawieniu z chlopskim realizmem.
Dziennikarzem - Rudolf Starzewski (1870-1920), kolega uniwersytecki Wyspianskiego, w latach 1901-1920 redaktor naczelny stanczykowskiego "Czasu". Czlowiek inteligentny, o duzej wiedzy i intuicji, jednak potrzeba analizy góruje w nim nad checia dzialania. Jedyny sposród panów z miasta, który zdolny jest do ogarniecia historiozoficznego tragizmu polskiej sytuacji.
Pojawiajace sie w II akcie "Osoby Dramatu" maja zwiazek z poruszanymi wczesniej motywami i watkami. Rozmowy z nimi ukazuja w innym swietle bohaterów dramatu, ukazuja ich ukryte marzenia, leki, kompleksy i przypominaja bolesne wydarzenia z przeszlosci.
O pólnocy przybycie nowych "gosci" oznajmia Chochol - Isia nazywa go "glupim smieciem", sam o sobie mówi, ze jest krzakiem rózy, przywdzianym na zime, zeby nie zmarzl.
Zdaniem St. Pigonia poeta wykorzystal znajomosc demonologii ludowej Slowian. Znalezc tam mozna tzw. boga domowego, ducha opiekunczego domostwa nazywanego róznie: ubozem, dziadem, a np. na Bialorusi takze chochlikiem, a nawet wprost chocholem. Jest to duch zyczliwy, którego czcic wypadalo zwlaszcza przy zakladaniu nowego domu, a zatem zapraszano na wesele. Przypadkowo obrazony wyrzadzal rozmaite psoty i straszyl domowników, ukazujac im sie w róznych postaciach.
Widmo ukazuje sie Marysi. Zazwyczaj odczytywane jest jako zjawa mlodo zmarlego malarza Ludwika de Laveaux, z którym zareczona byla trzecia z sióstr Mikolajczykówien, pierwowzór Marysi. Motyw powracajacego po smierci kochanka znany byl juz w sentymentalnym preromantyzmie wieku XVIII, a nieslychana kariere zrobil w poezji romantycznej. U podstaw tematu lezy przekonanie, ze umarli zachowuja jakies prawa w stosunku do zywych, ale tylko wtedy, gdy ci ich przywoluja. Marysia rozmarzona atmosfera zabawy konkluduje: "Mialabym tylo wesele, - co jak dzis, jak to dzis", przywolujac w ten sposób utraconego kochanka.
Kolejne zjawy wydobywac beda "co sie komu w duszy gra, co kto w swoich widzi snach".
Dziennikarzowi - Stanczyk, blazen ostatnich Jagiellonów, uznany za symbol stronnictwa konserwatywnego skupionego wokól dziennika "Czas", redagowanego przez Starzewskiego. Spotkanie gleboko porusza Dziennikarza, wlewa mu "jad goryczy w krew", przypomina o trwajacej niewoli narodowej, o niemocy trawiacej zarówno spoleczenstwo jak i jego samego.
Inspiracja jest postac z obrazu Matejki przedstawiajacego samotnego blazna siedzacego w glebokim krzesle, z tragiczna zaduma w oczach, dla której komentarzem jest z jednej strony zabawa widoczna przez uchylona zaslone na dalszym planie, a z drugiej karta lezaca na stole - wiadomosc o utracie Smolenska w 1514 roku.
W planie psychologicznym to glos wewnetrzny Dziennikarza, który wedlug Platona ("Obrona Sokratesa") powstrzymuje przed zlem, ale niczego pozytywnie nie nakazuje.
Rodowód Stanczyka ma równiez punkt odniesienia w "Tece Stanczyka" - 12 listach autorstwa St. Kozmiana, J. Szujskiego, St. Tarnowskiego i L. Wodzickiego drukowanych w 1869 roku w "Przegladzie Polskim", osobno wydanych w 1879 roku. Autorzy osmieszali w nich demonstracje polityczne, potepiali dzialalnosc konspiracyjna, walczyli z pogladami demokratycznymi i przypisywali demokratom intencje wywolania powstania. Jesli dramat wyrasta z konkretnego podloza historii Galicji, to rozmowa ze Stanczykiem (wlasciwie pozorna rozmowa, w istocie rozdwojenie osobowosci Dziennikarza na dwa glosy) ma znaczenie emocjonalnej polemiki z przeszloscia i wspólczesnoscia.
Oskarzenia wytoczone w "Grobie Agamemnona" Slowackiego powracaja w dramacie w formie zmodyfikowanej, nasyconej gorycza rezygnacji i pogardy w stosunku do wlasnej generacji ("Wina ojca idzie w syna; - niegodnych synowie niegodni"). Jest to odwrócenie praktycznego porzadku "Teki Stanczyka", a zarazem potwierdzenie jej analitycznych tez.
Do Poety, postaci niewatpliwie tragicznej, przychodzi Rycerz, Zawisza Czarny, bohater napisanej przez Kazimierza Przerwe-Tetmajera fantazji dramatycznej; wzór minionej chwaly i mocy narodowej.
Hetman - Ksawery Branicki, warchol, symbol zdrady narodowej i szlacheckiej nawiedza Pana Mlodego.
W nim skupiaja sie dwa genetyczne strumienie, historyczna reprezentatywnosc przedstawiciela kasty najbardziej odpowiedzialnej za zgube kraju i balladowa demonicznosc magnata oslepionego pycha, wpadajacego w sidla diabelskie.
Upiór - Szela, chlopski przywódca krwawych rzezi galicyjskich z 1846 roku pojawia sie Dziadowi (przedstawicielowi biedoty wiejskiej). W literaturze w XIX wieku. góruje szlachecka interpretacja pobudek i czynów Szeli. Kornel Ujejski w "Z dymem pozarów, z kurzem krwi bratniej" ukazuje go jako zaslepionego nienawiscia klasowa przywódce mas, który byl narzedziem perfidnej polityki austriackiej. W literaturze XX wieku model zostal powtórzony przez Zeromskiego w "Turoniu", ale juz poezja Jakuba Jasinskiego prezentuje przeciwstawna budowe wzorca.
Szczególna role odgrywa jednak Wernyhora, na pól legendarny Kozak, wrózbita z XVIII wieku, który przybywa z rozkazem porywajacym lud do powstania.
Zszedl do izby z obrazu Matejki, ale posrednio wylonil sie z poezji romantycznej, w której szczególne znaczenie ma "Sen srebrny Salomei" Slowackiego, gdzie wystepuje jako rzecznik wiary w przyszlosc, mimo tragicznej terazniejszosci. Gospodarz otrzymuje od niego odpowiednie polecenie i zloty róg, którego glos ma byc znakiem do ataku. Gospodarz powierza go jednak Jaskowi, który ma równiez zwolac chlopów. Wymownym, materialnym znakiem bytnosci Wernyhory jest zlota podkowa.
Dramat jest utworem opartym na autentycznych wydarzeniach i prezentuje bohaterów nie tylko posiadajacych swoje pierwowzory w rzeczywistosci, ale i osadzonych w konkretnych realiach epoki.
Wyspianski zaprezentowal jednak niepelny obraz spoleczenstwa polskiego. Ograniczyl sie do ukazania chlopów i inteligencji widzianych w kontekscie walki narodowowyzwolenczej oraz modnej w Mlodej Polsce ludomanii.
Inteligenci i artysci przedstawieni zostali jako grupa sklonna do wpadania w usypiajace samozadowolenie, bierna, bezradna wobec rzeczywistosci i narodowej niewoli, nie umiejaca podjac wyznaczonego jej przez historie zadania - przewodzenia narodowi (obalenie mitu o przywódczej roli inteligencji).
Chlopi wykazuja patriotyzm i szczery zapal do walki, brak im jednak przywództwa (obalenie mitu raclawickiego kosyniera - wybawcy).
Wyspianski w pelni wykorzystuje nowe tendencje charakterystyczne dla sztuki przelomu wieków: symbolizm i impresjonizm, zarazem jednak w sposób swiadomy nawiazuje do romantycznej ideologii i poetyki (tj. charakterystycznego dla tej epoki sposobu konstruowania dziela literackiego).
Odwolania do konkretnych dziel literackich, np. "Dziadów" cz. II i III A. Mickiewicza, "Snu srebrnego Salomei" J. Slowackiego.
Kontynuacja tresci patriotycznych (utwór wzywa do czynu zbrojnego, nowoscia jest sugestia, ze zadna z grup spolecznych nie nadaje sie do pelnienia roli przywódczych).
Zasygnalizowanie w dramacie problemu odnalezienia sie w rzeczywistosci artysty i przyjecie przez niego odpowiedzialnosci za duchowe przewodnictwo narodowi.
Obecnosc fantastyki, scen wizyjnych; przeplatanie sie scen realistycznych z fantastycznymi.
Zwrot ku ludowosci, fantastyka i duchowosc ludowa.
Gabriela Zapolska (1857-1921), wlasciwie Korwin-Piotrowska, uzywala równiez pseudonimu Józef Maskoff, aktorka i pisarka, zalozycielka szkoly dramatycznej w Krakowie.
"Moralnosc pani Dulskiej" (1906)
Istota utworu jest schemat moralnosci mieszczanskiej, który autorka znakomicie prezentuje i poddaje ocenie odbiorcy. Tendencja ideowa sztuki wskazana jest podtytulem: "tragifarsa koltunska".
Dramat Zapolskiej obnaza oblude moralna i mentalnosc mieszczanska. Zycie Dulskich jest farsa w tym sensie, ze toczy sie poprzez nieustanne kontrasty gloszonych zasad i cnót oraz codziennej zyciowej praktyki, która tym zasadom przeczy.
Filozofia Dulskiej sprowadza sie do tezy, ze dla ludzi, na zewnatrz, trzeba sie prezentowac jak najkorzystniej. Jej zyciem rzadzi gra pozorów (inne czyny i slowa dla obcych, inne dla swoich).
Osobowosc tej kobiety zdominowala wszystkich domowników. Dawno stracil autorytet maz, Felicjan, który calkowicie poddal sie tyranii zony. Zadawalaja go wydzielane przez nia groszaki na kawe i cygara.
Córki Dulskiej zestawila Zapolska na zasadzie kontrastu: wrazliwa Mela, zagubiona, chorowita i bezradna oraz Hesia, wierne odbicie matki. Dulska dba o wychowanie dzieci. Posyla córki na pensje, lozy na ich lekcje muzyki i tanca, jednoczesnie jednak wpaja im zasady swojej moralnosci i uczciwosci (kaze sie Hesi kurczyc w tramwaju, aby zaplacic zan ulgowy bilet).
Zbyszko to mlody czlowiek obdarzony inteligencja i krytycyzmem, wyostrzonym prawdopodobnie przez kawiarniane kontakty ze srodowiskiem cyganerii artystycznej. Nie ukrywa swej wrogosci wobec wszystkiego, co prezentuje matka. Jednak jego bunt jest krótkotrwaly, okazuje sie za slaby na walke z koltunstwem.
Farsa ta powoduje tragedie ludzi reprezentujacych odmienny sposób myslenia (Mela i Hanka). (dramat obyczajowo-psychologiczny).
W zakonczeniu tryumfuje zaklamanie Dulskiej - Zapolska osmieszyla zaklamana moralnosc, ale podkreslila jednoczesnie jej ponura trwalosc.
Z naturalizmem zetknela sie Zapolska podczas pobytu w Paryzu, kiedy grala w slynnym teatrze Antoine'a. Zgodnie z zalozeniami pradu:
  • przedmiotem swoich dramatów czynila rzeczowa, zgodna z postawa scjentystyczna, obserwacje wspólczesnego swiata, stosujac technike mimetyzmu (fotograficzna dbalosc o szczególy charakteryzujace bohatera, np. przydeptane kapcie, papiloty, brudny szlafrok w wypadku bohaterki sztuki);
  • deklarowala sie jako przeciwniczka mieszczanstwa, jego moralnosci i mentalnosci, a srodowisko mieszczanskie uczynila bohaterem negatywnym swoich utworów;
  • bezlitosnie zdemaskowala oblude i zaklamana moralnosc mieszczanska;
  • poruszala tematy wstydliwe, intymne, drazliwe (np. romanse ze sluzba);
  • powstrzymywala sie od komentarzy odautorskich (jedynym komentarzem jest podtytul sztuki);
  • obserwator dziela poznaje mentalnosc i postawy zyciowe bohaterów dzieki ich zachowaniom w róznych sytuacjach i relacjach dialogowych.
Utwór nazywany jest równiez dramatem mieszczanskim, poniewaz cechuje go:
  • tematyka zwiazana z jedna warstwa spoleczna;
  • zwarta kompozycyjnie, dynamiczna akcja, oparta na wyraznych zwiazkach przyczynowo-skutkowych, koncentruje sie wokól niewielu zdarzen i postaci (wszystkie sceny sluza celowi nadrzednemu, czyli kompromitacji Dulskiej);
  • wazna role odgrywa charakterystyka postaci, czesto zestawionych kontrastowo (np. Hesia i Mela);
  • didaskalia zawieraja szczególowe uwagi, w których autorka równiez uwzgledniala cechy bohaterów;
  • obok komizmu sytuacji, postaci i slowa wystepuje tragizm (sytuacja sluzacej hanbi ja w oczach tradycyjnej, wiejskiej rodziny, obluda moralno-obyczajowa staje sie zjawiskiem trwalym, próba samobójstwa lokatorki).
Oświecenie: Oświecenie w Polsce Umysłowość Literatura powszechna

Wstęp do oświecenia

Nazwa "oświecenie" wywodzi sie od prastarej i rozpowszechnionej w róznych kulturach metafory swiatla. Nazwa powstala w Niemczech i juz od XVIII wieku rozpowszechnila sie w calej Europie. W Anglii uzywano nazwy "wiek rozumu", we Francji - "wiek filozofów".
Kultura oswiecenia rozwijala sie w Europie w XVIII i na poczatku XIX stulecia.




Oswiecenie w Polsce

W Polsce zwyklo sie datowac na poczatku XVIII wieku - panowanie Augusta III, poprzez czasy Stanislawa Augusta i pierwsze cwiercwiecze po utracie niepodleglosci.
wczesne oswiecenie (1730-1764), okres przedstanislawowski, ostatnie przejawy baroku wspólegzystuja z nowymi tendencjami. Zaczatki mysli oswieceniowej pojawiaja sie w stolicy, gdzie docieraja za posrednictwem pisarzy ksztalconych na uniwersytetach zagranicznych. Do Polski przenikaja echa klasycyzmu. W tym czasie powstaja pierwsze instytucje bedace zapowiedzia przemian reformatorskich:
  • Collegium Nobilium (w 1740 roku uczelnie zaklada pijar, Stanislaw Konarski. Zadaniem instytucji bylo ksztalcenie nowego pokolenia Polaków, przygotowanego do przeprowadzenia przebudowy panstwa. Konarski dobral wyksztalcona kadre nauczycielska, wprowadzil nowe metody nauczania, rozszerzyl program miedzy innymi o historie, prawo, ekonomie, nauki scisle oraz ograniczyl lacine na rzecz jezyka polskiego. Dzialalnosc szkoly utorowala droge pózniejszemu powstaniu Komisji Edukacji Narodowej.)
  • Biblioteka Rzeczypospolitej (pierwsza biblioteka przeznaczona do uzytku publicznego, a zalozona w 1747 roku z inicjatywy braci Zaluskich: Józefa, Andrzeja i Andrzeja Stanislawa. Biblioteka spelniala role osrodka umyslowego, a takze stanowila warsztat pracy dla wybitnych twórców epoki oswiecenia.)
klasycyzm stanislawowski (1765-1787) - czas rzadów Stanislawa Augusta Poniatowskiego.
W tym czasie tworza najwybitniejsi twórcy epoki, a dzialania zmierzajace do reformy ustroju panstwa polskiego przybieraja na sile, owocujac miedzy innymi utworzeniem licznych instytucji zycia spolecznego i kulturowego:
  • czasopismo "Monitor" (redagowane na wzór angielskiego "Spectatora" ukazywalo sie w Warszawie w latach 1765-1785. Obok przekladów drukowano w nim eseje, felietony, artykuly pisane przez Krasickiego i Bohomolca. Na lamach pisma walczono o religijna tolerancje i postulowano hasla europejskiego racjonalizmu.)
  • Szkola Rycerska (gen. Adam Kazimierz Czartoryski w 1765 roku zaklada szkole zwana równiez Korpusem Kadetów, której celem bylo ksztalcenie kadry oficerskiej. Zbiór zasad, które mialy przyswiecac wychowaniu mlodziezy, zawarty zostal w "Katechizmie kadeckim".)
  • teatr publiczny - 19 listopada 1765 roku w Operalni premiera sztuki J. Bielawskiego "Natreci" (przeróbka z Moliera) zainaugurowano otwarcie sceny polskiej.
Klasycyzm stanislawowski dzieli sie na okresy:
1765-1773 (konfederacja barska, I rozbiór Polski):
  • w publicystyce, literaturze i teatrze daje sie zauwazyc wzrost optymizmu oraz nadziei na uzdrowienie panstwa;
  • ukazuja sie "Zabawy Przyjemne i Pozyteczne", nieoficjalny organ prasowy "obiadów czwartkowych". Redaktorem byl A. Naruszewicz, który wraz ze swymi wspólpracownikami staral sie sformulowac model oswieceniowej literatury polskiej.
1774-1787:
  • okres naznaczony poczuciem rosnacego zagrozenia calkowitej utraty niepodleglosci;
  • kontynuowane sa jednak niektóre reformy, miedzy innymi szkolnictwa. W 1773 roku z inicjatywy króla zostaje utworzona Komisja Edukacji Narodowej, rodzaj ministerstwa oswiaty. Powstanie tej instytucji bylo mozliwe dzieki likwidacji zakonu jezuickiego. Komisja podjela trud ksztalcenia kadry nauczycielskiej, unowoczesniania programów nauczania i wydawania podreczników (powstalo Towarzystwo do Ksiag Elementarnych). Do szkól parafialnych, wydzialowych oraz uniwersytetów (Akademia Krakowska i Wilenska) wprowadzono jezyk polski, zreformowano nauczanie retoryki i poetyki.
  • w 1779 roku przeniesiono teatr polski do budynku przy pl. Krasinskiego i tam, w Teatrze Narodowym, swoje sztuki wystawiali miedzy innymi A. Czartoryski i Franciszek Zablocki ("Fircyk w zalotach").
1787-1795
  • jest to przede wszystkim okres obrad Sejmu Czteroletniego, insurekcji kosciuszkowskiej oraz trzeci rozbiór Polski oznaczajacy upadek Rzeczypospolitej szlacheckiej;
  • szczególnie intensywnie rozwija sie teatr, którego najwybitniejszym twórca byl wówczas Wojciech Boguslawski, od 1790 roku dyrektor Teatru Narodowego. Wówczas mialy miejsce premiery takich sztuk jak "Powrót posla" J. U. Niemcewicza i Boguslawskiego "Cud mniemany czyli Krakowiacy i Górale".
  • formuluje sie w pismach politycznych nowy model panstwa szlachecko-mieszczanskiego, rozwijaja sie ruchy republikanskie i jakobinskie, a poziom zycia literackiego wyznacza dzialalnosc Kuznicy Kollatajowskiej.
schylek oswiecenia (1795-1822)
W tym okresie klasycyzm wspólwystepuje z sentymentalizmem i pierwszymi przejawami romantyzmu. Charakter tego okresu wyznaczony jest swiadomoscia utraty przez Polske niepodleglosci oraz ksztaltowaniem sie nowych pradów myslowych i literackich.
Juz po trzecim rozbiorze Polski powstalo Towarzystwo Przyjaciól Nauk, którego czlonkowie, pozostajac na stanowiskach konserwatywno-ugodowych i nie angazujac sie w polityke, dbali o zachowanie ciaglosci tradycji narodowej. Z czasem dzialalnosc towarzystwa, które wyksztalcilo dwa dzialy: Umiejetnosci (nauki przyrodnicze i technika) oraz Nauk (przedmioty humanistyczne i literatura), zaowocowala licznymi sesjami i publikacjami.




Umyslowosc

Nowe tendencje pojawiajace sie najpierw w Anglii konca XVII wieku, widoczne sa przede wszystkim w rozkwicie nauk eksperymentalnych, przyrodniczych, w licznych odkryciach w tej dziedzinie, np. teorie rozszczepienia swiatla i przyciagania cial Newtona.
W polowie stulecia centralnym osrodkiem nowych trendów stala sie Francja. Rozkwit klasycyzmu przypada na okres rzadów Ludwika XIV (1660-1680), zwanego Królem-Sloncem, który wslawil sie powiedzeniem "Panstwo to ja". Kryzys zapoczatkowany jego rzadami poglebil sie w latach nastepnych. Kolejny król, Ludwik XV, znajdujacy sie pod przemoznym wplywem faworyt: Madame de Pompadour i Madame du Barry, nie zdolal uzdrowic panstwa. Podobnie rzecz sie miala za rzadów Ludwika XVI. Nowe idee przybraly najpierw formy walki ideologicznej z absolutyzmem królewskim, dominujaca rola kosciola i ustrojem feudalnym, a potem przeksztalcily sie w przygotowania do przewrotu spolecznego zakonczonego wybuchem Rewolucji Francuskiej 27 sierpnia 1789 roku.
Glówne idee
Wiara w mozliwosci naukowe poznania, kult "oswieconego rozumu" oraz wyzwolenie sie spod dominacji Kosciola przyczynily sie w wieku XVIII do powstania wielu nurtów i pradów filozoficznych, okreslajacych nowa swiadomosc czlowieka, ksztaltujacych rozwój kulturalno-spoleczny. Przy wielosci formujacych sie wówczas idei daje sie zauwazyc charakterystyczne dla nich nastawienie krytyczne (krytycyzm) wobec dotychczasowych dogmatów i wzorców oraz sposobów poznania. Celem nowej mysli filozoficznej bylo oswobodzenie czlowieka z pet schematycznego, uwarunkowanego spolecznie i historycznie myslenia nowatorskich koncepcji zycia spolecznego, opartego na porzadku natury. Do najwazniejszych nurtów naleza:
racjonalizm
termin pochodzi od lacinskiego "ratio" - rozum. Za twórce kierunku uwaza sie René Descartesa, zwanego Kartezjuszem, którego koncepcja wylozona w slynnym studium "Rozprawa o metodzie" zapoczatkowala nowy okres w filozofii. Punktem wyjscia rozwazan filozofa byl sceptycyzm, czyli zwatpienie wobec dotychczasowych metod poznania, które doprowadzilo do znalezienia oparcia w ludzkiej mysli ("Cogito ergo sum" - parafraza augustianskiego "Mysle, wiec jestem"). Poszukujac nowej metody doskonalego poznania, filozof odwolal sie do nauk matematycznych i stosowanej w nich analizy.
W ten sposób Kartezjusz uznal rozum za najwyzsza instancje poznania rzeczywistosci.
W drugiej polowie XVII wieku metodologia kartezjanska stala sie niezwykle popularna, a do upowszechnienia jej przyczynila sie teoria Barucha Spinozy. Odchodzac od prezentowanego przez Kartezjusza dualizmu (rozdzielenie pierwiastka duchowego od materialnego) stal na stanowisku panteizmu, utozsamiajacego Boga z przyroda. Wedlug Spinozy rzeczywistosc, nie majaca charakteru ani czysto materialnego, ani duchowego monizm), poddana jest wiecznym prawom, wywodzacym sie z natury Boga. Poglad ten, wykluczajacy istnienie przypadku i wolnej woli, nosi nazwe determinizmu.
Znaczaca role w umacnianiu filozofii racjonalistycznej odegrala równiez dzialalnosc Izaaka Newtona, fizyka, matematyka i astronoma, odkrywcy prawa powszechnego ciazenia, trzech zasad dynamiki i wynalazcy rachunku rózniczkowego. Newton bowiem glosil teorie, ze zasady matematyczne maja znaczenie dla nauk filozoficznych.
ateizm i deizm
Rozwój filozofii racjonalistycznej mial wplyw na zmiane pogladów dotyczacych religii.
Deisci uznawali istnienie Boga, ale zakladali, iz stworzyl on swiat, ale w jego sprawy nie ingeruje. Przyjmowali wiec zasadnosc pewnych nakazów moralnych, wyplywajacych z religii, ale krytykowali fanatyzm i negowali objawienie (D. Diderot, Wolter).
Ateisci, czerpiac z filozofii materialistycznych, negowali istnienie Boga (P. Holbach).
empiryzm
Nurt, poczatkowo przeciwstawny wobec racjonalizmu, bo uznajacy, iz prawdziwe poznanie mozliwe jest jedynie za pomoca obserwacji i doswiadczenia, zapoczatkowal w kulturze nowozytnej w XVII wieku Franciszek Bacon. Odrzucil zasadnosc uprawiania nauki "czystej", wskazywal na pragmatyczny (mozliwy do wykorzystania) charakter wiedzy, która nalezy zdobywac poprzez eksperymenty. Za najdoskonalsza metode badawcza uznal indukcje (na podstawie danych doswiadczalnych formuluje sie ogólne wnioski). Teoria Bacona praktycznie zapomniana po jego smierci, odzyla w wieku XVIII, stanowiac przeciwwage dla racjonalizmu, a w niektórych wypadkach ja uzupelniajac.
Podstawy oswieceniowego empiryzmu stworzyl Anglik, John Locke. Ten filozof uznal, ze kazde poznanie, zarówno prawdziwe jak i bledne, ma charakter empiryczny. Umysl ludzki pojmowal jako czysta, niezapisana tablice (tabula rasa), która wypelnia zdobywane w trakcie zycia doswiadczenie. W ten sposób odrzucil kartezjanska teorie idei zrodzonych. Wiedza, twierdzil, jest zawsze zdobywana, wrodzone sa tylko wladze umyslu. Zasluga Locke`a bylo to, iz polozyl nacisk na koniecznosc wlasciwego rozwoju czlowieka i ksztaltowania jego umyslu w sposób jak najbardziej korzystny dla niego samego i calego spoleczenstwa.
Empiryzm Locke`a znaczaco wplynal na rozwój mysli filozoficznej w Anglii. Jego nastepcami byli miedzy innymi Berkeley i Hume. We Francji nurt ten rozpowszechnil sie dzieki Wolterowi.
sensualizm
U podstaw sensualizmu lezy przekonanie, ze jedynym zródlem wiedzy sa zmysly. Nurt ten wywodzi sie z filozofii Locke`a, a ugruntowal sie w pismach George`a Berkeleya twierdzacego, ze istnieja tylko te rzeczy, których doswiadczamy. Jednym z najwybitniejszych przedstawicieli skrajnego sensualizmu byl Condillac. Zakladal istnienie jedynie doswiadczen zewnetrznych, zas rozumowi przyznawal jedynie bierna role w procesie poznania. W tym ujeciu filozofia zblizala sie do psychologii.
utylitaryzm
Utylitaryzm jest idea, wedlug której gwarantem szczescia jest pozytecznosc tego, co robimy. D. Hume zasade te sformulowal, a przyjela ja wiekszosc angielskich etyków. W XVIII wieku powszechnie uwazano, ze czlowiek, dazac do zaspokojenia interesu prywatnego, powinien równoczesnie przyczynic sie dla dobra ogólu. Etyke rozumiano jako "sztuke kierowania czynnosciami ludzkimi tak, aby wytwarzaly mozliwie najwiecej szczescia", szczescie pojmowano w kategoriach przyjemnosci, a to z kolei utozsamiano z korzyscia.
Utylitaryzm stworzyl wlasna teorie ekonomiczna, polityczna i prawna. Zwolennicy "pozytecznosci" znaczna role w oswiecaniu umyslów ludzkich i wychowaniu przypisywali iteraturze.
humanitaryzm
Wyrazem humanitaryzmu jest dbalosc o zachowanie godnosci jednostki i poszanowanie jej prawa do wolnosci i równosci. Idea ta korespondowala z szerzaca sie krytyka ustroju absolutystycznego oraz zadaniem powszechnej tolerancji religijnej.
libertynizm
Ruch umyslowy, nawiazujacy do tradycji humanizmu renesansowego. Uksztaltowal sie w XVII wieku we Francji i silnie oddzialywal na kulture oswiecenia. Libertyni odrzucali wszelkie dogmaty, reprezentowali postawe laicka i wolnomyslicielska, charakteryzowali sie swobodnym podejsciem do norm obyczajowych, przyznajac kazdemu prawo wyboru odpowiadajacych mu zasad etycznych. Bliskie im byly nastroje hedonistyczne.
idea powrotu do natury
Przeciwwaga dla utylitaryzmu i racjonalizmu, zakladajacych optymistyczna wizje czlowieka i swiata, byla filozofia Jana Jakuba Rousseau. Autor miedzy innymi "Umowy spolecznej", przeciwstawial cywilizacji i kulturze, które zabily w czlowieku pierwotna naturalnosc, nature. Wedlug francuskiego mysliciela tylko w otoczeniu natury czlowiek moze byc prawdziwie dobry, wolny i szczesliwy. Rozwój cywilizacji zas spowodowal upadek moralnosci, zanik prawdziwych wiezi miedzyludzkich oraz powstanie nierównosci spolecznych. W zwiazku z tym Rousseau postulowal nawrót do natury i takie wychowanie czlowieka, które odbudowaloby w nim pierwotne, utracone zdolnosci i przygotowanie do zycia w spoleczenstwie, opartym na zasadach dobrowolnej umowy. Russoizm stal sie podstawa rozwoju sentymentalizmu.
irracjonalizm
W koncowej fazie oswiecenia pojawil sie nurt przeciwny racjonalizmowi. Zwolennicy irracjonalizmu zakladali mozliwosc pozarozumowego poznania rzeczywistosci, a decydujaca role przypisali: intuicji, natchnieniu, wierze, uczuciu i instynktowi.
Nurty estetyczne
Klasycyzm
Prad kulturalny nawiazujacy do dziedzictwa renesansu i tradycji kultury starozytnej i literatury francuskiej XVII wieku, którego pelny rozkwit przypadl na wiek XVII we Francji, czyli na czasy panowania Ludwika XIV. Po raz pierwszy tendencje charakteryzujace go pojawily sie juz we Wloszech w XIV wieku oraz w okresie renesansu we Francji w twórczosci poetów grupy Plejada.
Termin "klasycyzm" pochodzi od lacinskiego przymiotnika oznaczajacego "szkolny, uczniowski". Pojecie to stosowac poczeto jako okreslenie wartosciujace, dla nazwania najdoskonalszych poetów i artystów oraz w odniesieniu do twórców starozytnych. Klasyczna nazywano takze sztuke i literature oparta na wzorach antycznych, cechujaca sie umiarem, harmonia, równowaga, spokojem i przeciwstawna wobec tendencji romantycznych.
Francuski klasycyzm wieku XVII wyrósl z zainteresowania sztuka antyczna i byl zwiazany z zalozeniami filozofii kartezjanskiej. Próby okreslenia regul nowego kierunku zaowocowaly powstaniem dziel - zbiorów zasad sztuki poetyckiej, sposród których najwieksza slawe zyskala "Poetyka" N. Boileau. Za najwazniejszy cel sztuki uznane zostalo dazenie do prawdy, czyli piekna poprzez korzystanie z wzorów antycznych i odtwarzanie natury. Postulat ten, znany jako arystotelesowskie mimesis (lacinskie imitatio), wyklucza w procesie twórczym role natchnienia i dzialania nieskrepowanej niczym wyobrazni. Ukazana w sztuce rzeczywistosc winna cechowac sie harmonia, symetria, ladem, umiarem i spokojem wlasciwym dla procesów intelektualnych.
Sztuce przypisano cele dydaktyczne i utylitarne, miala ona sluzyc edukacji spoleczenstwa, jego wychowaniu i ogólnemu pozytkowi. Autor ponosil wewnetrzna odpowiedzialnosc za swoje dzielo i nie mógl lekcewazyc skutków moralnych wlasnej twórczosci.
Obowiazujaca poetyka normatywna przyjmowala zasade trzech stylów, w których scisle okreslono hierarchie gatunków i obowiazujace w nich srodki artystyczne:
  • wysokiego: bogactwo figur retorycznych, obrazowy, patetyczny jezyk, duzy ladunek emocjonalny: oda, epos rycerski, tragedia;
  • niskiego: skromnosc srodków obrazowania, prosty jezyk: satyra, bajka, poemat heroikomiczny, komedia;
  • sredniego: umiarkowane ozdoby: elegia, sielanka, poemat opisowy.
W tragedii powrócono do zasady trzech jednosci.
Sentymentalizm
Nazwa tego pradu literackiego wywodzi sie od tytulu powiesci Laurenca Sterne`a "Podróz sentymentalna". Filozoficznym podlozem kierunku byly sensualizm i empiryzm. W obydwu kierunkach filozoficznych zainteresowania myslicieli kierowaly sie w strone psychologii, co wplynelo na zainteresowanie twórców literatury wnetrzem czlowieka i jego przezyciami osobistymi. Do upowszechnienia sie nowego kierunku przyczynily sie poglady i twórczosc J.J. Rousseau. Twórcy literatury sentymentalnej poddawali krytyce ówczesny feudalno-absolutystyczny ustrój, bohaterem utworów czyniac przedstawicieli mieszczanstwa czy ludu. Przedmiotem zainteresowania pisarzy stalo sie zycie wewnetrzne czlowieka, analiza uczuc, ukazywanie prawdziwych wiezi miedzyludzkich: milosci, przyjazni, relacji rodzinnych. Doglebnej analizie psychologicznej towarzyszylo wprowadzanie realiów obyczajowych epoki oraz postulaty prostoty i czulosci. Najwybitniejszymi realizacjami sentymentalizmu byly miedzy innymi: "Nowa Heloiza", "Emila" i "Wyznania" J.J. Rousseau.
Rokoko
Termin oznaczajacy "muszle" pojawil sie poczatkowo w sztukach plastycznych na okreslenie tendencji rozwijajacych sie w Europie w latach 1720-1780, a nastepnie stosowany byl w odniesieniu do zjawisk literackich, charakterystycznych zwlaszcza dla twórczosci pisarzy francuskich za czasów panowania Ludwika XV. Okres ten odznaczal sie porzuceniem dworskiego ceremonialu na rzecz kameralnosci, swobody zycia towarzyskiego, przejawiajacego sie w atmosferze erotyzmu, slownego flirtu i zmyslowosci. Filozoficznymi podstawami tego nurtu byl epikureizm.
Twórcy rokoka traktowali literature jako gre, zabawe, nadrzedna role przypisujac kategoriom dobrego smaku, wdzieku i elegancji. Nastrojowosc i uczuciowosc sentymentalizmu laczyli z motywami pasterskimi, co miedzy innymi doprowadzilo do powstania nowej odmiany sielanki, a motywy mitologiczne wykorzystywali w celach dekoracyjnych.
Na twórczosc rokokowa skladaly sie glównie male formy poetyckie: anakreontyk i epigramat.
Pierwiastki rokoka mozna odnalezc w twórczosci pisarzy angielskich, wloskich, niemieckich i polskich.




Literatura powszechna

Wolter - naprawde nazywal sie François Maria Arouet (1694-1778) i choc ukonczyl gimnazjum jezuickie to zaslynal jako niestrudzony propagator idei oswiecenia, tolerancji religijnej, postepu cywilizacyjnego i technicznego, a takze postulatu niezaleznosci jednostki ludzkiej.
Pozostawil po sobie bogata spuscizne literacka, w której poczesne miejsce zajmuje powiastka filozoficzna.
Byl wspóltwórca "Encyklopedii", autorem "Slownika filozoficznego" i "Listów filozoficznych".
"Kandyd, czyli optymizm. Dzielo przelozone z niemieckiego rekopisu doktora Ralfa" - ten przydlugi tytul stwarzal pewna mistyfikacje, która posluzyl sie autor, by uniknac represji. Utwór wymierzony byl przeciwko optymistycznemu nurtowi filozofii oswiecenia, który reprezentowali Rousseau i Leibniz. Tytulowy bohater, o znaczacym imieniu ("candide" oznacza: uczciwy, poczciwy) i jego mistrz Pangloss sa zwolennikami tej filozofii. Jednak perypetie bohaterów staja sie konfrontacja ich pogladów z przykra rzeczywistoscia, w wyniku czego obydwaj raz po raz narazeni sa nie tylko na smiesznosc, ale i powazne niebezpieczenstwa.
Fabula jest parodia opowiesci podrózniczo-przygodowej, której znaczace zakonczenie (Kandyd odnajduje ukochana Kunegunde i postanawia ograniczyc swe zycie do "uprawy wlasnego ogródka") z cala bezwzglednosci podsumowuje niedorzecznosci wyznawanych wczesniej pogladów.
Denis Diderot (1713-1784) byl jedna z najbardziej znanych osobistosci europejskiego oswiecenia. Za swe poglady byl wielokrotnie przesladowany i nawet oskarzany przed parlamentem. Jest autorem "Mysli filozoficznych", niezwykle popularnej powiastki filozoficznej - "Kubus fatalista i jego pan" oraz redaktorem naczelnym "Encyklopedii, albo slownika rozumowanego nauk, sztuk i rzemiosl" (wspólpracownikami w tworzeniu dziela byli: Wolter, Montesquieu, d?Alambert, Buffon, Condillac, Marmontel, Helwecjusz, Turgot, a przez pewien czas Rousseau). "Encyklopedia" wydawana w latach 1751-1772, liczyla 28 tomów, nie liczac pózniejszych uzupelnien. Znalazlo sie w niej wiele hasel bedacych swiadectwem oswieceniowego racjonalnego spojrzenia na swiat, wladze, polityke, stosunki spoleczne. Stala sie triumfem rozumu ludzkiego i najwymowniejszym symbolem epoki.
Jan Jakub Rousseau (1712-1778) glosil postulaty ucieczki od degradujacej czlowieka cywilizacji i powrót do natury. W "Rozprawie o naukach i sztukach" przekonujaco dowiódl, iz cywilizacja jest niemoralna, a nauka i sztuka skazily obyczaje. Twierdzil, iz najwazniejsza cnota czlowieka jest prostota, panujacy system spoleczno-polityczny jest korzystny tylko dla uprzywilejowanej, zdemoralizowanej klasy rzadzacej. Takie postawienie problemu sprawilo, ze Rousseau stal sie prekursorem idealów rewolucji francuskiej. Konsekwentnie swoje poglady potwierdzil w "Umowie spolecznej" - wizji nowego porzadku, wypowiadajac sie bardzo krytycznie o monarchii, a z wielkim entuzjazmem o demokracji.
Powszechnie uwaza sie go za twórce sentymentalizmu. Ogromne znaczenie w tej mierze ma opublikowana w 1761 roku "Julia, czyli Nowa Heloiza". Utwór jest romansem napisanym w postaci listów (powiesc epistolarna), dwojga kochanków: Julii i Saint-Preux, w którym na plan pierwszy wysuwaja sie uczucia, a pierwiastek emocjonalny wyraznie góruje nad intelektualnym. Tekst nawiazuje do romansu sredniowiecznego o mieszczance Heloizie i uczonym Abelardzie.
Literatura wspólczesna: Liryka Epika Dramat

Wstęp

Przełomowa data w historii Polski, wyznaczająca jednocześnie początek epoki literatury współczesnej, jest 1 wrzesnia 1939 roku.
Literatura rozwijala sie wielokierunkowo, a jej periodyzacja nastrecza historykom literatury wiele problemów. Charakter epoki w bardzo duzym stopniu okreslony zostal przez wypadki historyczne i polityczne, takie jak:
  • II wojna swiatowa,
  • przemiany ustrojowe, które zaszly w Polsce po odzyskaniu niepodleglosci (walka komunistycznej wladzy z opozycja, uzaleznienie sytuacji kraju od polityki miedzynarodowej, glównie Zwiazku Radzieckiego).
Historyczne uwarunkowania przyczynily sie do nasilenia tendencji emigracyjnych. Dlatego tez praktycznie od 1939 roku literatura polska rozwijac sie bedzie dwutorowo: w kraju i na obczyznie.
Rodzima twórczosc pisarzy do 1956 roku mozna podzielic na nastepujace okresy:
1939-1945: literatura wojny i okupacji
Wielu pisarzy znalazlo sie poza granicami kraju: w Zwiazku Radzieckim (T. Boy-Zelenski, M. Jastrun, W. Broniewski, A. Wat, G. Herling-Grudzinski), we Francji, a po jej kapitulacji w Anglii (M. Pawlikowska-Jasnorzewska, A. Slonimski), w Stanach Zjednoczonych (J. Lechon, J. Tuwim, K. Wierzynski), w Meksyku (T. Parnicki), w Argentynie (W. Gombrowicz).
Pomimo niemieckiej polityki, zmierzajacej do likwidacji wszelkich przejawów kultury duchowej, w okupowanej Polsce:
  • rozwijalo sie podziemne zycie twórcze (nielegalne drukarnie, konspiracyjne redakcje kilkudziesieciu czasopism, np. miesiecznika "Sztuka i Naród")
  • konspiracyjne spotkania literackie i wieczorki poetyckie
  • debiuty poetów tzw. pokolenia Kolumbów
Kolumbowie - grupa twórców, dla których decydujacym przezyciem pokoleniowym byla II wojna swiatowa i zwiazany z nia kryzys wartosci. Nazwa wywodzi sie od tytulu powiesci R. Bratnego "Kolumbowie rocznik 20". Dominujacym motywem twórczosci tego pokolenia stalo sie przekonanie, ze cale dziedzictwo humanistyczne Europy, okreslone przez tradycje kultury sródziemnomorskiej i religie chrzescijanska zostalo obalone przez doswiadczenia wojny i totalitaryzmu.
Urodzeni okolo roku 1920 pisarze debiutowali w róznych momentach (Baczynski, Gajcy w czasie okupacji, Bialoszewski, Herbert w 1956 roku na lamach "Wspólczesnosci"), czesto zalicza sie wiec ich do odmiennych grup literackich.
Twórczosc pisarzy tego pokolenia, gleboko zaangazowana w aktualna sytuacje historyczna, byla jednoczesnie wyrazem moralnego rozdarcia i pytaniem o stosunek miedzy jednostka a historia. Poeci ukazywali dramat czlowieka wprzegnietego w machine wydarzen polityczno-historycznych, próbujacego ocalic nie tylko wlasne zycie, ale takze walczacego przeciwko zlu.
1945?1948: formowania sie nowego ustroju
Pierwsze lata po wojnie przyniosly radykalne zmiany ustrojowe i zwiazana z tym dyskusje nad nowym ksztaltem literatury, która miala spelniac nie do konca jasno sprecyzowane kryteria realizmu. Dyskusja owa przebrzmiewala przede wszystkim na lamach czasopism: "Odrodzenia", marksistowskiej "Kuznicy" (red. S. Zólkiewski), "Twórczosci" (red. K. Wyka), "Pokolenia" (red. R. Bratny) i "Tygodnika Powszechnego" (red. J. Turowicz). Zastanawiano sie nad nowa formula opisu rzeczywistosci, która w czasach wojny przezyla gleboki kryzys wartosci i pojec. Glównymi ideologami realizmu stali sie Jan Kott i Kazimierz Wyka.
W literaturze mozna wyodrebnic charakterystyczne nurty:
  • temat wojny i okupacji
  • temat "literatura inteligenckich obrachunków"
1949-1955: panowanie w sztuce poetyki socrealizmu
W trakcie obrad zjazdu Zwiazku Zawodowego Literatów Polskich w Szczecinie, zorganizowanego w styczniu 1949 roku, narzucono kryteria tzw. realizmu socjalistycznego. Zjazd Szczecinski postawil twórcom bardzo rygorystyczne wymogi i normy literackie oraz ideowe, wykluczajace praktycznie mozliwosc oryginalnej twórczosci. Zasadnicze tezy socrealizmu byly nastepujace:
  • sztuka ma obowiazek nasladowania rzeczywistosci, a w zasadzie ukazywania dzialan obrazujacych obiektywne prawa historyczne, zgodne z teoria marksistowska,
  • winna opisywac nie to, co indywidualne, ale to, co typowe i zgodne z zalozeniami marksizmu,
  • sztuka ma byc socjalistyczna w tresci i narodowa w formie,
  • literatura musi byc zrozumiala dla wszystkich,
  • obraz rzeczywistosci w literaturze winien byc zgodny z koncepcja rzeczywistosci gloszonej przez partie.
Nadmierny schematyzm tej literatury wzbudzil liczne sprzeciwy, ale ówczesna sytuacja polityczna stworzyla mlodym pisarzom mozliwosc szybkiego debiutu i kariery. Dlatego tez po Zjezdzie Szczecinskim ukazalo sie wiele "powiesci produkcyjnych", których glównym tematem byl w zasadzie proces produkcji. Jedynym czynnikiem decydujacym o ocenie bohaterów tych utworów bylo ich zaangazowanie ideologiczne. Prozaicy socrealizmu odwolywali sie do schematu powiesci sensacyjno-kryminalnej, akcja sprowadzala sie czesto do szukania dywersanta, wroga panstwa socjalistycznego, którego niecne poczynania demaskowal partyjny, robotniczy kolektyw. Po unieszkodliwieniu przeciwnika i zakonczonym sukcesem sledztwie Urzedu Bezpieczenstwa, zwarta ideologicznie zaloga z jeszcze wiekszym zapalem podejmowala prace. Gatunki i tematy poetyckie, to ody na czesc wodzów rewolucji, panegiryki slawiace partie lub pamflety i paszkwile na imperialistów amerykanskich.
1953?1968: czasy odwilzy (polski pazdziernik)
Smierc Stalina (1953) stala sie poczatkiem schylku tej epoki. Pierwsza jawna krytyka byl "Poemat dla doroslych" Adama Wazyka (1955).
Poczatkiem nowej epoki stal sie, zorganizowany w 1956 roku, XX Zjazd KPZPR, na którym Nikita Chruszczow potepil "kult jednostki" oraz polityke Stalina, a lata jego rzadów okreslil mianem "okresu bledów i wypaczen". W tym samym roku, w czerwcu, w Polsce doszlo do krwawych zamieszek w Poznaniu, a w pazdzierniku zebralo sie VIII Plenum PZPR, na którym padl postulat zlagodzenia kursu politycznego. Wszystkie te wydarzenia okreslone zostaly mianem "odwilzy" i doprowadzily do zmian w kulturze i literaturze.
Zlagodzono cenzure, dopuszczono do druku ksiazki pisarzy zachodnich, a takze polskich pisarzy emigracyjnych (W. Gombrowicz, T. Parnicki). Do kraju powrócili miedzy innymi: Z. Kossak-Szczucka, M. Wankowicz, M. Choromanski. Ukazalo sie wówczas równiez wiele utworów rozrachunkowych, oceniajacych i poddajacych krytyce system rzadów stalinowskich. Wówczas powstaja: "Slawa i chwala" Iwaszkiewicza, "Matka Królów" Brandysa.
Jednak od 1957 roku na polecenie KC PZPR zostalo zamkniete pismo "Po prostu", a redakcje "Nowej Kultury" objal S. Zólkiewski, co bylo jednoznaczne z podporzadkowaniem pisma partii.
Pokolenie "Wspólczesnosci", zwane tez pokoleniem ?56 ? to generacja pisarzy i krytyków urodzonych w latach 1930?1935, którzy zadebiutowali okolo 1956 roku. Nazwa wywodzi sie od pisma, wokól którego sie skupili.
Reprezentantami pokolenia sa: Miron Bialoszewski, Stanislaw Grochowiak, Zbigniew Herbert, Jerzy Harasymowicz.
od marca 1968 do grudnia 1970
tzw. "Nowa Fala". Terminem tym okreslono pokolenie pisarzy, którzy urodzili sie w drugiej polowie lat czterdziestych, a ich debiuty przypadly na koniec lat szescdziesiatych (stad równiez nazwa "generacja ?68"). Glównym osrodkiem ich dzialalnosci byl Kraków, Poznan i Warszawa, a najwybitniejszymi przedstawicielami sa: Stanislaw Baranczak, Adam Zagajewski, Julian Kornhauser, Ryszard Krynicki, Ewa Lipska. Pokolenie to bylo bardzo nieufne wobec rzeczywistosci, a w swoich utworach domagalo sie, aby literatura stala sie forma aktywnosci swiatopogladowej i moralnej. Twórcy "Nowej Fali" wypowiadali sie glównie w poezji i krytyce literackiej.
dekada 1970-1980
W grudniu 1970 roku doszlo do kolejnego protestu, wystapien robotników przeciwko podwyzkom cen. Rozruchy objely przede wszystkim Wybrzeze. VII plenum KC PZPR zatwierdzilo wybór Edwarda Gierka na stanowisko I sekretarza partii. Kraj pograzal sie w glebokim kryzysie ekonomicznym i politycznym. Ludzie swiata kultury i nauki przylaczyli sie do protestu przeciwko projektowanym zmianom w Konstytucji, ograniczajacym suwerennosc panstwa i nierównosc obywateli wobec prawa. Wyrazem tego jest slawny "Memorial 59" (podpisalo go 59 intelektualistów i stad nazwa). W czerwcu 1976 roku wybuchly kolejne strajki w Radomiu, Ursusie, Plocku i Lodzi. W obronie represjonowanych robotników zawiazal sie Komitet Obrony Robotników (KOR), na którego czele staneli miedzy innymi: Jacek Kuron, Adam Michnik, Jan Józef Lipski. W styczniu 1977 roku ukazal sie pierwszy numer kwartalnika "Znak", a we wrzesniu powstalo pierwsze wydawnictwo tzw. drugiego obiegu - Niezalezna Oficyna Wydawnicza "NOW-a". Dzieki niej ukazaly sie miedzy innymi ksiazki Milosza. Forma walki o niezalezna literature, sztuke i nauke byla dzialalnosc Towarzystwa Kursów Naukowych, nawiazujaca do tradycji tzw. Latajacego Uniwersytetu z okresu zaborów.
lata 1980-1989
Lato 1980 roku przynioslo kolejna fale strajków, przede wszystkim na Wybrzezu. Konsekwencja tzw. porozumien gdanskich i szczecinskich, na jakie zdecydowal sie rzad, bylo powstanie Niezaleznego Samorzadnego Zwiazku Zawodowego "Solidarnosc". 13 grudnia 1981 roku ogloszono dekret o stanie wojennym. Postawa sprzeciwu wobec represji i aresztowan znalazla swój wyraz w twórczosci literackiej ("Raport z oblezonego miasta" Z. Herberta, "Raport o stanie wojennym" M. Nowakowskiego). Zdelegalizowanie dzialalnosci stowarzyszen artystycznych i zawieszenie dzialalnosci prasy (ukazywala sie tylko "Trybuna Ludu" i "Zolnierz Polski") sprawily, ze zycie twórcze zeszlo do podziemia i oparlo sie na wydawnictwach emigracyjnych (w Paryzu: "Zeszyty Literackie" i "Kontakt", w Londynie "Aneks"). Stan wojenny formalnie zniesiono w 1983 roku, ale praktycznie do 1989 kultura nie miala swobody rozwoju. Wraz z upadkiem komunizmu zniesiono dopiero cenzure, przywrócono wolnosc prasy i niezaleznosc polskiej literatury.




Liryka

Poeci pokolenia Kolumbów
Krzysztof Kamil Baczynski (1921-1944)
Inspirowala go przede wszystkim polska poezja romantyczna, etyka Norwida i wizjonerski typ wyobrazni Slowackiego oraz twórczosc polskich katastrofistów (Milosza, Czechowicza).
Glównymi tematami jego twórczosci byla:
  • historia ukazywana jako sila niszczaca, która wciaga czlowieka w swój mechanizm i determinuje los. Powtarzalna prawidlowosc zdarzen historycznych niesie ze soba zlo, tragedie i rozpacz ("Historia", "Mazowsze"),
  • czlowiek jako krucha istota obezwladniona przez historie, odzierajaca go z mlodosci, redukujaca mu biografie, rozdzierajaca wewnetrznie ("Elegia o chlopcu polskim", "Z glowa na karabinie", "Pokolenie", "Modlitwa III"),
  • milosc jako jedyne uczucie, które niesie nadzieje (motyw kochanki-Madonny), choc jest tragicznie zagrozone; pozwalajace zapomniec o rzeczywistosci w fizycznym uniesieniu ("Kolysanka", "Madonno, czym mnie wybawisz od nocy", "Biala magia").
Bóg - cel etycznych poszukiwan czlowieka, symbol wiecznosci i ostatecznego kresu ludzkiej wedrówki ("Przypowiesc", "Których nam nikt nie wynagrodzi")
Poetyke Baczynskiego cechuje osadzenie w tradycji (bliskosc emocjonalna utworom romantyków i poezji melicznej), regularna stroficzna na ogól budowa, oryginalna symbolika i doskonalosc jezyka poetyckiego.
Poeci starszego pokolenia wobec wojny i okupacji
Antoni Slonimski (1895-1976): "Alarm", glówna idea utworu, którego kompozycja kolejno:
  • ukazuje sytuacje w miescie, w którym ogloszono alarm przeciwlotniczy,
  • jest apelem do obrony Warszawy,
  • jest protestem przeciwko wojnie, ostrzezeniem przed jej tragicznymi skutkami.
Wladyslaw Broniewski (1897-1962): "Bagnet na bron" napisany tuz przed wybuchem wojny wiersz-manifest, apel nawolujacy, aby stanac w obronie Polski i ofiarnie walczyc o jej wolnosc. Zupelnie inny charakter ma liryk "Zolnierz polski". Jego nastrój cechuje smutek i przygnebienie. Bohaterem utworu jest pokonany zolnierz, pozbawiony rodzinnego domu i ojczyzny. Upersonifikowana przyroda (motyw placzacej brzozy) wspóluczestniczy w jego tragedii.
Konstanty Ildefons Galczynski (1905-1953): "Piesn o zolnierzach z Westerplatte" - utwór postal w 1939 roku i przypomina jeden z wazniejszych epizodów polskiego wrzesnia, jest holdem zlozonym obroncom. W konstrukcji artystycznej poeta posluzyl sie kontrastem, zestawiajac ze soba obrazy cierpien i walki oraz blogiego i szczesliwego nastroju zolnierzy w raju.
Czeslaw Milosz (1911) - cala okupacje spedzil w kraju, w Wilnie i Warszawie, dzielac los wielu rodaków. Jego liryka z tego okresu prezentuje wojne jako doswiadczenie przeczace wszelkim kategoriom wartosci humanistycznych, sprzeczne z ludzka natura i jej potrzebami. Tym wieksza zatem rola artysty, który winien pozostac moralista, piewca wartosci humanistycznych, glosic koniecznosc powrotu do harmonii i ladu etycznego jako skutecznego antidotum na powszechne zdziczenie.
"Walc" - oryginalny liryk skonstruowany w oparciu o zasade kontrastu dwu wizji (wyeksponowanych przez zapis graficzny tekstu): tragedii, wojny i smierci - funkcjonujacych tu jak irracjonalne, nieprawdopodobne zjawiska, i czasu zapomnienia, pelnym pogody i radosci.
"Campo di Fiori" - refleksja o indywidualnym wymiarze ludzkiej tragedii, przekonanie o samotnosci czlowieka w obliczu smierci wysnute z historii, opowiadanej przez ujawnionego w szóstej strofie narratora, smierc Giordana Bruna zestawiona z tragiczna smiercia Zydów w getcie warszawskim.
Wladyslaw Broniewski (1897-1962)
Wojenne liryki poety maja czesto charakter autobiograficzny
"Rozmowa z historia" - ironiczna refleksja o paradoksach wspólczesnej historii widzianej z perspektywy wieznia politycznego.
"Ballady i romanse", aluzja literacka do ballady Mickiewicza "Romantycznosc", oblakanej Karusi odpowiada tu "naga, ruda Ryfka, trzynastoletnie dziecko". Narracyjny tok liryki jest relacja o ludzkich reakcjach na cierpienie dziecka, a koncowe zestawienie smierci dziecka z meczenska smiercia Jezusa mozna interpretowac zarówno jako nadanie holokaustowi wymiaru sakralnego, jak i jako zbrukanie wszelkich wartosci, refleksje o swiecie bez sacrum.
"Piecdziesieciu" - liryk narracyjny, monolog przybierajacy dzieki elementom patosu forme apelu. Historia piecdziesieciu wiezniów Pawiaka staje sie pretekstem do snucia rozwazan o naturze ogólnej. Bohaterowie staja sie symbolem bohaterskiej ofiary i wzorem zachowan dla pokolen nastepnych.
Tadeusz Rózewicz (1921). Wiersze Rózewicza ukazuja zaglade wartosci humanistycznych i duchowych, które okazaly sie kruche i nietrwale, czlowiek pozbawiony zostal wszelkich wartosci, a swiat powojenny jest tak gleboko przesycony zlem, ze praktycznie uniemozliwia czlowiekowi odnalezienie podstawowych norm etycznych i ponowne ustalenie kodeksu wartosci.
"Ocalony" - wyznanie niewiary czlowieka, którego wojna ogolocila z dotychczasowego systemu wartosci. Ascetyczny jezyk wypowiedzi eksponuje tragizm ludzkiego losu, a oryginalna ramowa konstrukcja zmusza do refleksji nad dramatycznym ocaleniem, które wbrew powszechnym mniemaniom okazuje sie byc udreka.
"Lament"? - liryka inwokacyjna; podmiotem jest mlody czlowiek, którego wojna pozbawila czystosci duchowej, dobroci i wiary w ponadczasowe zasady etyczne. Najbardziej tragiczna jest pointa, gdzie zakwestionowane sa wartosci sakralne.
?Jak dobrze" liryka bezposrednia; wyznanie czlowieka, który na nowo odkrywa piekno swiata natury. Utwór, w którym odnalezc mozna cien nadziei na powrót do normalnego swiata, do podstawowych wartosci.
Wszystkie te utwory cechuje odejscie od metafizycznego konceptu. Brak w nich typowych srodków poetyckiego obrazowania, a funkcje tropów pelnia eksponowane jednowersowe lub nawet jednowyrazowe strofy, eliptyczna skladnia i duze litery w skladni bez interpunkcji.
Wazniejsze zjawiska w polskiej liryce po roku 1956
Turpizm
Prad w poezji, którego rozwój przypada na przelom lat piecdziesiatych i szescdziesiatych. Oznacza upodobanie do brzydoty, fascynacje tematami uznanymi za niepoetyckie, nieestetyczne. Turpisci na szeroka skale wprowadzili do liryki krag:
  • powracajacych rekwizytów (np. czesci ciala, motywy somantyczne i fizjologiczne),
  • zjawisk: przemijanie, starzenie sie, destrukcja, rozklad,
  • tematów: choroba, smierc.
Jako srodki artystyczne wykorzystywali:
  • groteske,
  • parodie,
  • ironie,
  • deformacje,
  • przekorny i czarny humor.
Odrazajacym przedmiotom i motywom odpowiadalo specyficzne slownictwo z nieraz drastycznymi i brutalnymi wyrazeniami.
Stanislaw Grochowiak (1934-1976)
Debiutowal w latach piecdziesiatych, wspólpracowal z Instytutem Wydawniczym PAX, zespolem redakcyjnym "Za i przeciw"; "Wspólczesnosci", "Nowej Kultury", "Kultury", "Poezji" i "Miesiecznika Literackiego".
W wierszach ze zbiorów "Menuet z pogrzebaczem", "Rozbieranie do snu" i ?Agresty" dal wyraz fascynacji zjawiskami uznawanymi za niepoetyckie, tym, co brzydkie, zniszczone, kalekie, zarówno w codziennosci czlowieka, jak i w procesach nieuchronnie go czekajacych (procesu starzenia sie, smierci niosacej ze soba proces biologicznego rozkladu).
"Rozmowa o poezji"; utwór napisany w formie dialogu, w którym poeta szydzi ze stereotypowych wyobrazen o poezji, które pozwalaja jej na tworzenie falszywych mitów. Uwaza, ze poezja - obraz dramatycznych losów wspólczesnego swiata "wynika z brodawek ogórka" i bywa "jak ostro calowany tasak", dlatego tez musi operowac obrazem o brutalnym charakterze.
"Czysci"; liryk, w którym znalezc mozna poetyckie uzasadnienie upodoban poety do zjawisk powszechnie uznanych za nieestetyczne; "Wole brzydote / Jest blizej krwioobiegu / Slów gzy przeswietlac / Je i udreczac / Ona ukleja najbogatsze formy".
"Plonaca zyrafa"; szokujacy obraz ludzkiego bytu, w którym czlowiek jest po prostu bezwolna bryla miesa poddana róznym procesom, zaleznie od potrzeb zycia i historii. Chociaz czesto czlowiekowi zadaje sie ból lub niszczy go biologicznie, sztandarowym haslem jest jego dobro i obrona jego interesów.
"Do pani"; utwór o tematyce milosnej, gdzie jednak zamiast slów pelnych uniesien i ciepla, poeta roztacza scenerie pelna brudu i brzydoty, która odbiera wszelki urok nie tylko zainteresowanym soba ludziom, ale budzi watpliwosc w mozliwosc istnienia glebszego uczucia.
"Lekcja anatomii (Rembrandta)" - "wysoki" przedmiot refleksji - opis slawnego obrazu "Anatomia dr Tulpa", sluzy poecie do wypowiedzenia tresci o charakterze socjologicznym, daje okazje do wygloszenia egzystencjalnych prawd o samotnosci czlowieka.
Poezja lingwistyczna
Kierunek w poezji, który pojawil sie po roku 1956 i rozwijal w latach szescdziesiatych. Podstawa powstajacej tradycji staly sie dokonania i teoria Awangardy Krakowskiej, która akcentowala zasadnicze znaczenie jezyka w liryce i traktowala ja jako specyficzna twórczosc jezykowa, a poete okreslala mianem "rzemieslnika slowa".
Istota poezji lingwistycznej jest uznanie jezyka za wlasciwy temat poezji, co w praktyce oznaczalo przyznanie mu znaczenia przedmiotu i celu poetyckiej refleksji. Lingwistów cechuje nieufnosc wobec jezyka, zwatpienie w jego mozliwosci poznawcze (jezyk deformuje rzeczywistosc) i komunikacyjne (jezyk zafalszowuje porozumienie miedzyludzkie oraz komunikacje spoleczna), poczucie jego kryzysu, przekonanie o nieadekwatnosci slów i rzeczy. Poeci-lingwisci przeprowadzali róznego typu operacje jezykowe:
  • szukali brzmieniowego podobienstwa slów,
  • maksymalnie wykorzystywali ich naturalna wieloznacznosc,
  • wydobywali znaczenia etymologiczne,
  • reinterpretowali ich potoczny sens,
  • analizowali slowo przeksztalcone i rozbite na fragmenty,
  • dokonywali zabiegów slowotwórczych (neologizmy)
Miron Bialoszewski (1922-1983)
Na swiat poetycki Bialoszewskiego skladaja sie:
  • przedmioty codzienne, czesto kalekie i nieestetyczne, tandetne i mieszczace sie w estetyce kiczu (lyzka durszlakowa, piecyk, podloga, krzeslo, sciana),
  • pejzaz jarmarczny, folklor obrzezy miasta, ale i swiat dawnej kultury (np. legendy hagiograficzne w "O mojej pustelni z nawolywaniem", Nowy Testament w "Tryptyku pionowym" "Autobiografii"),
  • subkultura obyczajowa blokowisk wielkich miast.
"O obrotach rzeczy", tekst nawiazuje do dziela Kopernika. Opis doskonale funkcjonujacego wszechswiata, gdzie kazda planeta, gwiazda ma swoje miejsce i funkcje, posluzyl Bialoszewskiemu do zadania szeregu pytan o charakterze egzystencjalnym: dlaczego w swiecie ludzi nie panuje podobny porzadek? Kto stoi w centrum naszego wszechswiata? Ostateczne pytanie: kto "wymyslil gwiazdy glupsze?", pozostalo bez odpowiedzi.
"Podlogo, blogoslaw!" tematem wiersza i przedmiotem poetyckich rozwazan uczynil poeta podloge, w której dostrzegl piekno. Juz sam tytul uwzniosla przedmiot opisu ("blogoslaw"). Poeta bawi sie slowami, a nawet ich fragmentami, które na pozór nie wspólgraja ze soba. Obok slów potocznych: burak, kartofle, pojawiaja sie slowa wyszukane: fisharmonia, maniery, foriery, flet zaczarowany, itp. nagromadzone bez wiekszej dbalosci o sens, raczej dla kontrastu z jezykiem potocznym.
"Szare eminencje" wiersz-pean na czesc codziennych, banalnych czynnosci: odcedzanie makaronu, odgrzewanie. Ich uwzniosleniu sluzy np. zestawienie lyzki durszlakowej z pieknem nieba, ukazanie pieca jako monumentalnego, lsniacego, emanujacego cieplem przedmiotu. Poeta bawi sie, zongluje skojarzeniami, wydobywa ze zwyklych rzeczy ich niezauwazalne dotad zalety.
Neoklasycyzm
Czeslaw Milosz (1911)
1 lutego 1951 roku Milosz oswiadczyl publicznie, ze wybiera los emigranta z powodów politycznych. Od tego czasu, az po rok 1980 - uhonorowania go Literacka Nagroda Nobla - w kraju nie drukuje sie jego twórczosci.
W jego powojennej twórczosci mozna zauwazyc dwa nurty:
  • historiozoficzny, gdzie prezentuje sie jako nauczyciel narodu, moralista, filozof historii i kultury ("Który skrzywdziles")
  • metafizyczny w rozmyslaniach nad tajemnicami bytu, problemami zycia i smierci ("Traktat moralny")
Obierajac klasycyzm pragnie:
  • ocalic tradycje zdewastowana przez romantyzm, który zaklócil tak konieczny czlowiekowi lad i harmonie i nadmiernie apoteozowal cierpienie
  • wykorzystac najdoskonalsze formy artystyczne: ode, traktat, list, satyre, epigramat, sielanke i hymn
  • zintelektualizowac wypowiedz liryczna, dazac do precyzji jezyka i opisu
"Piosenka o porcelanie" piekna, delikatna i krucha porcelana symbolizuje tu swiat wartosci etycznych, norm, minionych lat beztroski. Wszystko to jest tak kruche, jak delikatna porcelana. Ulega zniszczeniu w czas tragicznych wojen. Podmiot liryczny z lekkim dystansem i ironia wypowiada refleksje na temat kruchych wartosci ludzkich, przestrzega przed ich zniszczeniem.
Zbigniew Herbert (1924-1998)
Twórczosc poety ma wyraznie charakter intelektualny, poeta snuje rozwazania filozoficzne, historyczne i moralne. Rozmilowanie Herberta w wielkich tradycjach kultury europejskiej (Biblia ze swoja symbolika judeochrzescijanska), a zwlaszcza kultury starozytnej (mitologia grecka i rzymska), wymaga od czytelnika pewnego zasobu wiedzy oraz dyscypliny mysli i wyobrazni. Przeszlosc nie jest jednak idealizowana, nie istnieje sama dla siebie, a zawsze jest obiektem odniesienia do wspólczesnosci.
"O Troi"- obraz badan ruin antycznej Troi, które zreszta na równi z próba przedstawienia jej losów w literaturze, nie sa w stanie oddac calego tragizmu walczacych tam ludzi, sluzy rozwazaniom nad losami powojennej Polski. Ruiny antycznego miasta zastepuja zgliszcza Warszawy, aojda - kaleka grajacy na harmonijce "Rozszumialy sie wierzby placzace". Analogia ta wskazuje na wartosci uniwersalne i zawsze aktualne - poszukiwanie celu i sensu zycia po wielkim kataklizmie.
"Nike, która czeka" - scenka ukazujaca boginie zwyciestwa, która posagowym gestem wzywa zolnierzy do walki. Kiedy jednak widzi samotnie idacego chlopca, ujawnia sie jej kobieca natura i pragnie go ucalowac. Waha sie jednak, bo pieszczota moze oslabic w nim wole walki. Poniewaz jednak wojna jest jej zywiolem, decyduje sie "pozostac w pozycji / której nauczyli ja rzezbiarze / wstydzac sie tej chwili wzruszenia".
"Przeslanie Pana Cogito" - imie tytulowego bohatera nawiazuje do slów Kartezjusza: "cogito ergo sum". Pan Cogito jest zatem czlowiekiem myslacym, wierzacym w potege rozumu. Samo stworzenie takiej postaci wiaze sie z intelektualnym i filozoficznym charakterem twórczosci Herberta. Na cykl o Panu Cogito skladaja sie refleksje i przemyslenia natury filozoficznej, moralnej i etycznej.
Swiat, w którym przypadlo zyc wspólczesnemu czlowiekowi pelen jest przemocy, gwaltu, zaklamania i zniewolenia. Herbert próbuje wspomóc go swoimi wskazówkami. A wiec przede wszystkim nalezy zachowac godnosc, byc niezaleznym. Smialo wyglaszac swoje poglady, sluzyc prawdzie i etyce, nawet jezeli grozic za to ma smierc. W ostatniej zwrotce poeta przywoluje imiona wielkich bohaterów: Gilgamesza, Hektora i Rolanda. Nagroda dla kazdego jest wlaczenie do tego grona.
Wislawa Szymborska (1923)
Poetka nagrodzona w 1996 roku Literacka Nagroda Nobla uprawia liryke osobista, refleksyjna i intelektualna, podejmujaca kwestie ludzkiej egzystencji, sytuacji wobec przemijajacego czasu. Czlowiek w jej utworach to istota slaba, zyjaca w poczuciu zagrozenia, wyobcowana. Szymborska patrzy na niego ze smutkiem, dezaprobata, ironia i sarkazmem. Cecha jej liryków jest intelektualny dystans, rezygnacja z bezposredniego ujawniania uczuc, humor, a nawet delikatna ironia. Poetka bardzo chetnie operuje paradoksem, skrótami myslowymi, gra slów, anegdota. Uprawia glównie drobne formy liryczne, lapidarne i kunsztowne w swoim stylu, oparte na precyzyjnie zbudowanych metaforach i zaskakujacych pointach.
"Rehabilitacja" liryk, w którym przebrzmiewaja echa tragicznych wydarzen 1956 roku (powstanie na Wegrzech, interwencja wojsk Ukladu Warszawskiego, polski Czerwiec) - jest wlasciwie parafraza monologu do Jorika, który wyglasza Hamlet. Uwidacznia sie w nim zluda ufnosci, jaka czlowiek obdarza historie. Oceny ulegaja dewaluacji, zaleza przeciez od doraznych celów polityki, interesów rzadzacych. Przecietny czlowiek-obywatel musi byc ostrozny, ksztaltujac wlasny poglad rzeczywistosci.
"Glos w sprawie pornografii" - pomimo tytulu i slów kojarzacych sie z erotyzmem ("lubiezne obmacywanie", "tarlo pogladów") utwór jest wielka obrona prawa czlowieka do samodzielnego myslenia, wolnosci slowa i pogladów. Swiat przedstawiony w wierszu to Polska lat osiemdziesiatych, czas zniewolenia, stanu wojennego, terroru i zastraszenia.
"Nagrobek"- pomysl tkwi w napisaniu samej sobie nagrobnego epitafium. Poetka lapidarnie charakteryzuje swoja twórczosc: "staroswiecka jak przecinek", nie poddajaca sie modnym tendencjom. Wartosci wazne dla Szymborskiej symbolizuje tu lopian i sowa - sa to natura i madrosc. Opozycja do nich jest "mózg elektronowy", czytelna aluzja do stechnicyzowanej wspólczesnosci.
"Parada wojskowa" - wiersz oparty na trzech rzeczownikach: ziemia, woda, powietrze, wystepujacych w powtarzajacych sie ukladach i rozszerzajacych w nastepujacych po sobie wersach. Sluzy to stopniowaniu napiecia. Tytulowa parada to pokaz najnowoczesniejszego sprzetu wojskowego, przede wszystkim broni rakietowej typu ziemia-powietrze, powietrze-woda, woda-powietrze. Ilosc broni zdolnej unicestwic swiat napawa przerazeniem, grozi zaglada i katastrofa ekologiczna. Dlatego ostatni wers brzmi jak blaganie: "Ziemi Wody Powietrza".
"W bialy dzien" - Szymborska podejmuje tu dywagacje na temat kim bylby Baczynski, gdyby nie zginal w powstaniu. Mamy wiec obraz starszego pana, wykonujacego zwykle, codzienne czynnosci, a tylko niekiedy powracajacego do wspomnien z czasów wojny. Poetka zestawia slawe, pamiec, wielkosc zmarlego poety z wizerunkiem zywego czlowieka. Który jest bardziej atrakcyjny? Szymborska z wlasciwa sobie ironia wklada w usta starszego pana gorzkie "... a szkoda, a szkoda...".




Epika

Wojna jako temat i motyw w prozie polskiej
Okres panowania faszyzmu w europie zostal nazwany "epoka pieców" lub "czasami pogardy". Druga nazwa pochodzi od tytulu powiesci Andre?a Malraux.
Rózne byly sposoby pisania o czasach wojny:
  • konwencja behawiorystyczna: "Opowiadania" Borowskiego, "Medaliony" Nalkowskiej
  • literacki reportaz: "Zdazyc przed Panem bogiem", "Rozmowy z katem";
  • refleksyjno-filozoficzna powiesc dokumentalna o elementach autobiograficznych: "Inny swiat"
  • pamietnik "mówiony": "Pamietnik z powstania warszawskiego"
Miron Bialoszewski (1922-1983)
W okresie wojny studiowal polonistyke na tajnym Uniwersytecie Warszawskim, a po upadku powstania zostal wywieziony na roboty przymusowe na Slask, a potem do Opola, skad uciekl do Czestochowy.
"Pamietnik z powstania warszawskiego" powstal 23 lata od opisywanych wydarzen. Jednak ten czasowy dystans nie burzy wiarygodnosci utworu, Bialoszewski doskonale pamieta fakty, dba o scislosc czasowa i topograficzna, gdy nie jest pewny daty - waha sie.
Akcja utworu rozpoczyna sie w dniu wybuchu powstania, a konczy 2.10.1944 roku. Miejscem wydarzen jest Warszawa, jej dzielnice, ulice, domy, schrony i piwnice. Topografia zostala tu niezwykle dokladnie okreslona: Starówka, Wola, Muranów itd. Losy narratora, Mirona, sa typowymi dla mieszkanców Warszawy. Bohater nie bral bezposredniego udzialu walkach, ale pomagal transportowac rannych, budowal barykady, zdobywal dla zolnierzy wode i pozywienie. Jako narrator koncentruje sie na najprostszych przejawach zycia w bombardowanym miescie, rejestruje najmniejsze wydarzenia z maksymalna wiernoscia. W mistrzowski sposób nadaje jednostkowym, z pozoru banalnym faktom znaczenie glebsze, a poprzez to ukazuje swiadomosc ludzi, którzy walcza o przetrwanie. Forma narracji zblizona jest do mowy potocznej (onomatopeje, anakoluty, przejezyczenia, neologizmy, urywana skladnia, wykorzystanie takich znaków interpunkcyjnych jak pauzy, wykrzykniki, wielokropki, jako emocjonalne dopelnienie tresci), narrator ogranicza komentarz, nie ocenia, a jedynie prezentuje fakty. W ten sposób demitologizuje czas powstania i ukazuje, jak ludzie odnajdywali sens i dawne wartosci w koszmarnym czasie powstania:
  • wierzyli w Boga i uciekali sie w modlitwe,
  • starali sie byc solidarni i lojalni wobec tych, z którymi dzielili los,
  • angazowali sie w organizowanie zycia, zdobywanie zywnosci, gotowanie, szukanie bezpiecznych miejsc.
"Pamietnik z powstania warszawskiego" lamie konwencje i normy gatunkowe niespotykanym dotad w prozie operowaniem slowem.
Zofia Nalkowska (1884-1954)
Lata wojny spedzila w okupowanej Warszawie, po wojnie podjela prace w Komisji do Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce. Efektem tej pracy jest cykl opowiadan "Medaliony".
"Medaliony" (1946), cykl jest proza niejednorodna gatunkowo, sa to utwory ("Profesor Spanner", "Dno", "Kobieta cmentarna", "Przy torze kolejowym", "Dwojra Zielona", "Wiza", "Czlowiek jest mocny", "Dorosli i dzieci w Oswiecimiu") z pogranicza opowiadania, eseju, reportazu, a nawet paraboli. Autentyczny material stal sie w nich przedmiotem kreacji literackiej. Porzadek kompozycyjny cyklu wyznaczaja dwie perspektywy:
  • narratora (intelektualisty, który próbuje analizowac poznawana rzeczywistosc, ale choc wiedza jego jest szeroka i usystematyzowana, to jego poznanie jest tylko zewnetrzne),
  • postaci (ich wiedza ogranicza sie do doswiadczen osobistych, ale uzupelnia wiedze narratora, dzieki swojemu skierowaniu do wewnatrz).
Styl opowiadan jest niezwykle zwiezly, oszczedny i lakoniczny. Jezyk literacki (specyficzne formy narracyjne: mowa pozornie zalezna i ironiczne komentarze w "Profesor Spanner", monolog w "Dnie"; opis o charakterze behawiorystycznym w "Przy torze kolejowym") wspólistnieje ze stylizacja, gdyz wypowiedzi postaci, to czesto mowa potoczna, daleka od zintelektualizowanej wypowiedzi narratora.
Wiekszosc opowiadan ma kilka warstw znaczeniowych, np.
  • "Przy torze kolejowym":
    • tragedia czlowieka uwiklanego w wojne,
    • reakcja ludzi determinowanych czasem, w którym przyszlo im zyc,
    • zatarcie granicy pomiedzy dobrem a zlem,
    • filozoficzna refleksja nad nietrwaloscia takich wartosci jak milosc blizniego, wspólczucie, odwaga;
  • "Profesor Spanner":
    • demoralizujacy wplyw wojny na psychike czlowieka,
    • rozum zaprzedany w sluzbie zlu,
    • dehumanizacja i reifikacja czlowieka.
Tadeusz Borowski (1922-1951)
Cykl jego opowiadan scisle zwiazany jest z biografia autora, który 25.02.1942 roku zostal aresztowany i osadzony na Pawiaku, a 29.04.1942 roku przewieziony do Oswiecimia. Stamtad dwa lata pózniej przewieziono Borowskiego do Natzweiler k. Stuttgartu, a pózniej do Dachau. 1 maja 1945 roku wraz z innymi wiezniami odzyskuje wolnosc i umieszczony zostaje w koszarach niemieckich w Freimannie. Prace nad cyklem rozpoczal w 1945 roku w Monachium.
Swiat przedstawiony opowiadan obozowych ("Dzien na Harmenzach", "Prosze panstwa do gazu", "U nas, w Auschwitzu", "Ludzie, którzy szli") to zamknieta przestrzen, w której zgromadzono wyniszczonych, cierpiacych, skazanych na smierc ludzi, stloczonych jak zwierzeta w ciasnych blokach, na niewygodnych, zawszonych pryczach. W ujeciu Borowskiego jest to jednak doskonale pomyslane i funkcjonujace przedsiebiorstwo Trzeciej Rzeszy. Proces zabijania prowadzony jest sprawnie i fachowo. Obozowa administracja jest niezwykle sprawna, skrupulatnie przestrzega nakazów (swoista miniatura faszystowskiego panstwa). Hierarchia obowiazków jest jasno wytyczona. Borowski zwraca uwage na przebiegle realizowany przez faszystów mechanizm oszustwa, dzieki któremu mogli oni stworzyc pozory, ze obóz jest w gruncie rzeczy normalna rzeczywistoscia (murowane budynki, betonowe drogi, na terenie znajduje sie biblioteka, muzeum, sala orkiestry, w której odbywaja sie koncerty, krematoria sa zamaskowane). Spolecznosc obozowa stanowi konglomerat róznych narodowosci, którego czlonkowie porozumiewaja sie za pomoca specyficznego zargonu. Wsród wiezniów panuje swoista hierarchia i podzial. Najstarsi wiezniowie stanowia elite (latwiej sobie radza w warunkach obozowych). Uprzywilejowana grupa sa silni i zdrowi, których przydatnosc do pracy chroni przed zagazowaniem. Oprócz nich sa tu tysiace szarych, anonimowych wiezniów, zyjacych na granicy ycienczenia. Najnizej znajduja sie tzw. muzulmanie, zaglodzeni, w kazdej chwili zagrozeni smiercia w krematorium (sa to najczesciej Grecy i Zydzi).
Borowski ukazal mechanizm przystosowania sie czlowieka do warunków ekstremalnych "czlowiek zlagrowany" - odczlowieczony, wyalienowany, silny i odporny na zlo, sprowadzony do funkcji fizjologicznych.
Stworzyl nowy typ narratora, który usytuowany jest wewnatrz swiata, który opisuje i komentuje. Zbieznosc imion i funkcji obozowej ma wywolac wrazenie identycznosci losu i postawy (wspomnienia kolegów obozowych swiadcza o tym, ze autor opowiadan byl w obozie czlowiekiem wspólcierpiacym, altruista), ale przede wszystkim zrekonstruowac obozowa optyke widzenia, dowodzac tym samym, ze nieludzkiego swiata obozu nie mozna opisywac z epickim dystansem. Proza Borowskiego stala sie swiadectwem kryzysu dotychczasowej poetyki realistycznej, która okazala sie niewystarczajaca i nieadekwatna do wyrazenia totalnego kataklizmu wartosci spowodowanego wojna.
Tytulowe opowiadanie zbioru: "Pozegnanie z Maria" jako jedyne ukazuje obraz zycia w okupowanej Warszawie. Konstrukcja ukazanego swiata oparta jest na kontrascie miedzy odchodzacym w przeszlosc swiatem wartosci humanistycznych, a codzienna rzeczywistoscia wojennej Warszawy. Relacje ludzkie zostaly sprowadzone do kontaktów handlowych. Drobne nieuczciwosci, kradzieze, lapówki, uklady sa podstawa swoiscie funkcjonujacej gospodarki. Raz po raz jednak pojawiaja sie informacje przypominajace o toczacej sie wojnie (wlascicielka skladu towarów budowlanych jest Zydówka i niepokoi sie o los rodziny, która zostala w getcie; furman informuje o lapankach). Dzieki technice behawiorystycznej Borowski eliminuje elementy psychologicznej analizy, tym samym uwypuklajac bezsilnosc czlowieka stajacego w sytuacjach, które go przerastaja. Jedyna próba ucieczki przed rzeczywistoscia staje sie milosc, z góry jednak skazana na zaglade.
Gustaw Herling-Grudzinski (1929)
Wspólzalozyciel jednej z pierwszych w okupowanej Polsce organizacji konspiracyjnych: Polskiej Ludowej Akcji Niepodleglosciowej. W 1939 roku w czasie prób przedostania sie na Zachód zostaje aresztowany przez NKWD i skazany na piec lat obozu.
"Inny swiat" wyrósl z doswiadczen pisarza, a powstal w Rugby i w Londynie w latach 1949-1950. Ksiazka az do roku 1988 publikowana byla w tzw. "drugim obiegu". Tytul, a przede wszystkim podtytul "Zapiski sowieckie" zaczerpniety zostal z ksiazki F. Dostojewskiego "Zapiski z martwego domu" (Wspomnienia z domu umarlych sa równiez lektura lagrowa, a Natalia Lwowna staje sie swoistym porte parole pisarza, gdy stwierdza: "... cala Rosja byla zawsze i jest po dzis dzien martwym domem, zatrzymal sie czas miedzy katorga Dostojewskiego a naszymi wlasnymi mekami"), której fragment stal sie mottem powiesci. Takie odwolanie wskazuje na specyfike zycia w lagrze, gdzie czlowiek, aby przezyc, musi porzucic swoje dotychczasowe wyobrazenia o swiecie i stworzyc wlasne zasady etyczne obowiazujace tylko w tym miejscu.
Miejsca akcji sa bardzo wyraznie okreslone, akcja rozgrywa sie w wiezieniach Grodna, Witebska, Leningradu i Wolgogradu, a znaczna czesc opowiesci toczy sie w obozach kargopolskich rozrzuconych wzdluz linii kolejowej, ciagnacej sie od Wologdy do Archangielska.
Czas fabularny utworu obejmuje lata 1940-1945, jednak zostal poszerzony o czas historyczny przywolany we wspomnieniach z okresu Rewolucji Pazdziernikowej, czystek lat 1936-1939.
Bohaterem glównym i narratorem jednoczesnie jest sam autor, którego wypowiedzi cechuje:
  • oryginalne polaczenie werystycznej i behawiorystycznej metody opisu, ze sklonnoscia do naturalizmu,
  • typowa dla prozy Prousta pasja analizy i dociekliwosc psychologiczna,
  • empatia i sympatia wyraznie widoczna w komentarzach do losów i postepków wspólwiezniów.
Wiezniowie to spolecznosc wielonarodowa i zróznicowana. Najstarsi to uwiezieni w 1937 roku, najmlodsi zas, to maloletni przestepcy, tzw. "biezprizorni". Oprócz nich w lagrze przebywaja pospolici przestepcy, "urkowie", którzy wlasciwie sprawuja tu wladze. Duza czesc osadzonych stanowia "bieloruczki" - wiezniowie polityczni, oskarzeni o dzialalnosc na szkode panstwa rosyjskiego. Silna pozycje maja "stachanowcy", których wydajnosc pracy przekraczala 125% normy, najnizej w hierarchii znajduja sie starzy, slabi mieszkancy "trupiarni": "slabosilka" - maja jeszcze szanse powrotu do pracy, natomiast "aktirowka" skazani sa juz tylko na powolne umieranie. W obozach sowieckich przymusowa praca byla jedna z form torturowania wiezniów i odczlowieczania ich. Pod haslem budowania gospodarki socjalistycznej panstwo eksploatowalo w sposób maksymalny sily wiezniów, w morderczym klimacie. Wszystko to wyniszczalo ich organizm i uniemozliwialo nawet mysl o buncie czy wolnosci.
Ksiazka Grudzinskiego byla pierwsza tego typu relacja o zasadach funkcjonowania i warunków zycia w sowieckich obozach pracy. "Inny swiat" stanowi analize totalitarnego systemu radzieckiego panstwa. W literaturze rosyjskiej podobne dzielo stworzyl Aleksander Solzenicyn: "Jeden dzien Iwana Denisowicza" i "Archipelag Gulag".
Hanna Krall (1937)
Jako dziennikarka i reporterka wspólpracowala z "Zyciem Warszawy" i "Polityka", jednak najwieksza slawe przyniosla jej opublikowana w 1977 roku powiesc:
"Zdazyc przed Panem Bogiem". Jest to utwór niejednorodny formalnie, laczacy w sobie reportaz, wywiad i zbeletryzowany dokument. Akcje utworu tworza epizody o chaotycznym i fragmentarycznym ukladzie, sa bowiem zapisem trwajacych prawie trzy miesiace rozmów z doktorem Markiem Edelmanem, jedynym, który ocalal przywódca powstania warszawskiego w getcie. W utworze mozna wyodrebnic dwa plany przestrzenne i czasowe:
  • okres wybuchu, przebiegu i stlumienia postania;
  • lata powojenne, kiedy Edelman pracowal jako asystent Profesora, kardiochirurg.
Tytul okresla funkcje jaka Edelman przypisuje zawodowi lekarza. Powojenna praca bohatera jest przedluzeniem tej, która wykonywal w getcie.
Calosc sklada sie z 15 fragmentów, które róznia sie miedzy soba budowa;
  • fragment 1, 7, 13, 14, 15 - to wywiady. Autorka pomija zadawane pytania, a odnotowuje jedynie odpowiedzi rozmówcy. Relacja Edelmana dotyczaca likwidacji getta jest bardzo zwiezla, do legendy heroizujacej walke bojowników zydowskich podchodzi z rezerwa i pewnym krytycyzmem. Wyrazistosc wypowiedzi bohatera uzyskala Krallowa poprzez przedstawienie jego monologów, skape poslugiwanie sie dialogiem i niemal calkowita rezygnacje z komentarzy,
  • fragment 4, 8, 9 to relacje odautorskie, których reporterka posluguje sie mowa pozornie zalezna. Sa to sprawozdania ze spotkan z bohaterami opowiesci Edelmana,
  • fragment 11 jest relacja z planu niezrealizowanego filmu Andrzeja Wajdy. Autorka przytacza fragmenty scenariusza. Film nie powstal, poniewaz Edelman odmówil uczestnictwa w ekranizacji wlasnych losów.
Kazimierz Moczarski (1907-1975)
Z wyksztalcenia prawnik, w czasie okupacji walczyl w Armii Krajowej. W roku 1945 aresztowany, przez 9 miesiecy, od 2 marca 1949 roku do 11 listopada osadzony w jednej celi wiezienia Mokotowskiego z generalem niemieckim odpowiedzialnym za likwidacje getta warszawskiego - Jürgenem Stroopem oraz oficerem niemieckim Gustawem Schielke. W listopadzie 1952 roku w wyniku tajnego procesu skazano go na kare smierci, by wkrótce zmienic ja na dozywocie. W 1956 roku zostal wypuszczony na wolnosc.
"Rozmowy z katem" ukazaly sie w formie ksiazkowej juz po smierci autora, w 1977 roku. Utwór ma charakter powiesci reportazowo-dokumentalnej. W zasadzie jest to pamietnik, który jednak relacjonuje przezycia nie autora, lecz jego rozmówcy. Stad narracja ma tu charakter niejednorodny:
  • elementy pamietnika,
  • dialog sytuacyjny,
  • zamierzony wywiad z rozmówca. Autora nie tyle interesowala historia zycia zbrodniarza, ile motywy, którymi kierowal sie, podejmujac zbrodnicze decyzje oraz pobudki i okolicznosci, które uczynily z niego rycerza armii niemieckiej.
Wiedze o Stroopie zdobyl Moczarski z informacji nabytych przed uwiezieniem, dlugich rozmów w celi oraz dokumentów, do których siegnal po wojnie. Biografia zbrodniarza wydaje sie byc typowa: byl przecietnym drobnomieszczaninem o ledwie podstawowym wyksztalceniu, pozbawionym potrzeb intelektualnych. Dlatego tez byl bardzo podatny na wplywy organizacji partyjno-policyjnej, której zasady sobie przyswoil. Organizacja ta bez trudu formuje go w duchu idei faszystowskich. W ten sposób wiernosc ideologii stala sie jego swietym obowiazkiem i najwyzsza wartoscia. Sad Wojewódzki skazal Stroopa na kare smierci. Powieszono go 6.03.1952 roku.




Dramat

W powojennej twórczosci dramatycznej mozna wskazac piec charakterystycznych etapów (wedlug Eustachiewicza):
  • 1945-1948 - chaotyczna spontanicznosc (np. "Dwa teatry" J. Szaniawskiego)
  • 1946-1955 - programowa dominacja realizmu socjalistycznego (np. "Niemcy" L. Kruczkowskiego)
  • 1956-1959 poszukiwanie nowych wartosci (np. "Slub" W. Gombrowicza, "Tango" S. Mrozka)
  • 1960-1967 czas pluralizmu tematycznego (np. "Kartoteka" T. Rózewicza)
  • 1968-1980 zwrot w kierunku polskich tradycji barokowych, romantycznych i neoromantycznych (np. "Rzecz listopadowa" E. Brylla)
Tendencjami ogólnymi we wspólczesnym dramacie jest:
  • zatarcie róznic gatunkowych,
  • dominacja kreacjonizmu nad realizmem objawiajaca sie w grotesce, paraboli, absurdzie
  • kompozycja otwarta
  • zredukowanie akcji do niezbednego minimum
  • odwolywanie do róznych stylów bez stapiania ich w spójna calosc (eklektyzm - polifonia form, technika kolazu)
"Tango" Slawomira Mrozka
Utwór powstal w latach szescdziesiatych, swiatowa premiera sztuki odbyla sie w Belgradzie, w Polsce wystawiono go po raz pierwszy w 1965 roku.
Tematem utworu jest bunt glównego bohatera, Artura, przeciwko swiatu, jaki wykreowali jego rodzice, Stomil i Eleonora. W imie szeroko rozumianej wolnosci obalili oni dawny porzadek, zasady moralne i obyczajowe, a w ich miejsce stworzyli swiat nieuporzadkowany, pozbawiony wartosci, którymi mozna by sie kierowac. Ich dom i zycie stanowia doskonaly przyklad chaosu. Artur buntuje sie przeciwko takiemu stanowi rzeczy, chce powrócic do dawnych zasad, zaprowadzic w zyciu porzadek. Jego dzialania napotykaja opór, formy, które chce przywrócic, sa juz anachroniczne. Ponosi kleske, umiera zabity przez Edka, który za pomoca sily terroryzuje rodzine.
Utwór mozna odczytywac jako:
parodie dramatu rodzinnego - warstwa najlatwiejsza do odczytania. Efekt parodii zostal uzyskany poprzez odwrócenie tradycyjnych ról w rodzinie (starsze pokolenie jest awangardowe i lamie konwencje, najmlodsze marzy o powrocie do nich).
dyskusje o wychowaniu wg modelu nihilistycznego - pokolenie Stomila odrzucilo wszelkie konwenanse i bariery obyczajowe i w tym duchu wychowalo dzieci. Jednak calkowita wolnosc doprowadzila do anarchii, chaosu i pustki, a swiat domaga sie porzadku, by mozna w nim funkcjonowac.
wizje rozwoju ludzkosci - w tej wizji: rodzina Stomilów wyobraza spoleczenstwo, sztuka awangardowa - rewolucje, styl zycia Stomilów przed spiskiem Artura - sytuacje spoleczna po rewolucji, spisek Artura - kontrrewolucje, przejecie wladzy przez Edka - dyktature. Takie odczytanie fabuly sprawia, ze "Tango" staje sie parabolicznym dramatem o dziejach ludzkosci.
dramat o wladzy - Artur przez slub chce powrotu do konwencji i swiata wartosci. Przekonuje sie, ze jednak forma nie zbawi swiata, potrzebna jest do tego idea. Smierc babci nasuwa mu mysl, ze ta idea moglaby byc wladza (ma sklonnosc do tyranii, instrumentalnego traktowania ludzi). Przyjmuje postawe bohaterów romantycznych (Kordian, Konrad) i wyglasza parodie romantycznego monologu. Ekscytuje go sila i wladza. Jednak prawdziwa sile posiada Edek - prostak i cham.
dramat o miejscu i roli sztuki w zyciu czlowieka - nowatorstwo i eksperymenty nie sa rozumiane, poddaje sie je próbie osmieszenia i dyskredytacji jako bezwartosciowe i niepotrzebne.
Utwór jest gleboko osadzony w polskiej tradycji dramatycznej:
  • W konstrukcji utworu:
    • podzial na akty,
    • nieomal klasyczna budowa:
      • ekspozycja - przedstawienie postaci,
      • zawiazanie akcji - bunt Artura,
      • punkt kulminacyjny ? slub, jako forma uporzadkowania swiata,
      • perypetie - poszukiwanie idei, smierc Eugenii,
      • rozwiazanie akcji-katastrofa - zdrada Ali, przejecie wladzy przez Edka;
  • tradycyjne rodzaje komizmu:
    • slowny - np. sposób mówienia Stomila, próby nasladowania slangu Edka przez Eugenie i Eugeniusza;
    • sytuacyjny - np. wyslanie babci za kare na katafalk,
    • charakterów - Eugenia, Eugeniusz, Edek;
  • pierwsze dwa akty prezentuja typ dramatu rodzinnego (polaczenie tragizmu z komizmem), akt kolejny - dramat idei;
  • utwór nawiazuje i parodiuje tradycyjne dramaty o tematyce mieszczanskiej, np. "Moralnosc Pani Dulskiej" G. Zapolskiej.
Mrozek parodiuje chlopomanskie zabiegi rodem z "Wesela" Wyspianskiego (motyw somnambulicznego tanca, który stal sie symbolem niemoznosci spolecznej, niemocy i marazmu. Tango to znak nowej kultury, symbol tryumfu sily i przemocy, zapowiedz nadejscia wladzy totalitarnej, dyktatury);
Dramat, podobnie jak "Slub" i "Ferdydurke" Gombrowicza traktuje o formie - konwencji, nawiazuje do problemów niedojrzalosci bohatera, "nowoczesnej rodziny", fascynacji prostactwem;
Edek i Hiper-Robociarz z "Szewców" sa literacko spokrewnieni;
Artur i Edek przypominaja szekspirowskie postacie Hamleta i Fortynbrasa;
Artur przypomina romantycznego Prometeusza (samotny, przezywa niespelniona milosc, naznaczony glebokim indywidualizmem, jego wypowiedz o poszukiwaniu nowej idei nawiazuje do Wielkiej Improwizacji) ze sklonnoscia do przedmiotowego traktowania otoczenia.
"Kartoteka" Tadeusza Rózewicza
Dramat powstal w latach 1958-1959, jego pierwodruk ukazal sie w Dialogu" w 1960 roku i w tym samym czasie odbyla sie premiera sztuki w Teatrze Dramatycznym w Warszawie. Motywem napisania dramatu byla chec przedstawienia i ocenienia wlasnego pokolenia.
Utwór sklada sie z luznych scen, wydarzenia nie sa polaczone zwiazkiem przyczynowo-skutkowym i chronologicznym (dramaturgia otwarta), najmniejsza czastka jest sytuacja, a ich uklad przypomina kolaz, w którym czastki te mozna wymieniac i przestawiac. Taka kompozycja nadaje utworowi charakter poetyckiej metafory, wyrazajacej sytuacje moralna czlowieka we wspólczesnym swiecie.
Rózewicz okresla swoje sztuki mianem teatru realistycznego i poetyckiego. Realistyczne jest:
  • miejsce akcji (przecietny pokój z najzwyklejszymi meblami),
  • szczególy z zycia Bohatera (wspomnienia z dziecinstwa i okresu wojny).
Realizm tkwi w szczególach, jednak calosc ulega znieksztalceniu i przerysowaniu, ich obraz przypomina konwencje snu.
Kartoteka to uporzadkowany zbiór kart ewidencyjnych, notatek poczynionych na luznych kartkach, ulozonych wedlug pewnego systemu. Tytul utworu mozna zatem odnosic do:
  • kompozycji utworu (strzepy biografii Bohatera sa fragmentami kwestionariusza, który dopelnia wyobraznia, uwagi pojawiajacych sie postaci, tworzac w ten sposób swoista wersje ludzkiego zyciorysu),
  • samego Bohatera, pozbawionego indywidualnosci czlowieka - Jedermana, który jest zlepkiem cech wielu ludzi, a przez to staje sie reprezentatywny dla calego pokolenia.
Bohater jest przedstawicielem pokolenia Kolumbów, jego bierna postawa jest zdeterminowana wojennymi przezyciami. Uosabia dramat rówiesników Rózewicza (Bohater pochodzi z rodziny inteligenckiej, z wlasnorecznie napisanego zyciorysu wiadomo, ze urodzil sie w roku 1920), którym wojna odebrala mlodosc (walczyl w AK), wczesne lata komunizmu nauczyly uleglosci ("klaskal"), a teraz manifestuje postawe abnegacji, absolutnej biernosci, swiadomosci faktu, ze jego zycie uksztaltowaly wypadki absolutnie od niego niezalezne, inni "ukladali kartoteke jego zycia".
"Kartoteka" jest zatem utworem, w którym autor przedstawia dramatyczna sytuacje moralna czlowieka w swiecie wspólczesnym i stad przypomina moralitet o destrukcji, o powolnym, ale nieuchronnym rozpadzie swiata.
Romantyzm: Umyslowosc Romantyzm w Polsce Literatura Tematy literatury romantycznej

Wstęp do romantyzmu

Romantyzm jako prad umyslowy i literacki rozwijal sie w Europie od czasów Wielkiej Rewolucji Francuskiej (1789-1799) do konca lat czterdziestych XIX wieku, a w wielu literaturach narodowych nieco dluzej.

1815 - koniec doby napoleonskiej. Po kongresie wiedenskim powstaje Królestwo Polskie podlegle Rosji;
1818 - poczatek polemiki klasyków z romantykami;
1822 - wydanie "Ballad i romansów";
1825 - umiera car Aleksander, na tron wstępuje car Mikolaj. Powstanie dekabrystów w Rosji;
1828 - edycja "Konrada Wallenroda",
1830 - rewolucja lipcowa we Francji i rewolucja w Belgii. Powstanie listopadowe,
1831 - upadek powstania i zjawisko Wielkiej Emigracji,
1837 - poczatek ery wiktorianskiej w Anglii.




Umyslowosc

Nazwa wywodzi sie z pojecia "lingua romana", oznaczajacego jezyk ludów sredniowiecznej Galii, w którym slowa rodzime wymieszaly sie z elementami mowy Rzymian. Jezyk ten przeciwstawiany byl "lingua latina", czyli mowie najezdzców, a pózniej jezykowi kosciola chrzescijanskiego. Stad starofrancuskie "romant" - cudowne powiesci rycerskie i "romance" - drobne piesni. W XVII stuleciu pojecie rozszerzylo swój zakres znaczeniowy i poczelo oznaczac literature nowozytna: sredniowieczna i renesansowa, przeciwstawiana tradycjom klasycznej starozytnosci. Te dychotomie potwierdzily wystapienia Augusta Wilhelma Schlegla i slawne powiedzenie Goethego: "Klasyczne jest to, co zdrowe, romantyczne to, co chore".
Romantyzm jest ostatnia wielka, wspólna epoka kulturalna w dziejach Europy. Wyznaczyl wiele nowych kierunków, dlatego zwyklo sie rozrózniac:
  • romantyzm uniwersalny zafascynowany przyroda, dusza swiata i geniuszem artystycznym;
  • romantyzm narodowy - zainteresowanie narodowa tradycja ludu, jego jezykiem i kultura.
Na zachodzie Europy, zwlaszcza w Niemczech i w Anglii, romantyzm poprzedzony nasilajacymi sie w polowie XVIII stulecia tendencjami sentymentalnymi i przedromantycznymi, nie mial charakteru tak radykalnego przelomu jak w Polsce.
Polski romantyzm szczególnie duzo zawdziecza romantyzmowi niemieckiemu, szczególnie romantycznej filozofii i historii braci Augusta Wilhelma i Friedricha Schleglów, a takze twórczosci Goethego i Schillera, którzy nie bedac romantykami, odegrali wybitna role w ksztaltowaniu romantycznego swiatopogladu, wprowadzajac do literatury niemieckiej problematyke historyczna i spoleczna w ujeciu demokratyczno-plebejskim oraz propagujac nowe, zapowiadajace romantyzm, hasla: oryginalnosci w sztuce i geniuszu twórczego artysty, uczucia i intuicji, wyobrazni i religijnosci, zwrotu do natury oraz przyszlosci narodowej jako zródel sztuki.
Romantyzm angielski, poprzedzony dlugim okresem sentymentalizmu, propagujacego antyklasycystyczne hasla intuicji, indywidualizmu i gloszacego prawo do marzen oraz tajemniczosc w literaturze, oddzialywal glównie poprzez twórczosc Byrona i Waltera Scotta.
Swiatopoglad romantyczny uksztaltowany zostal w opozycji wobec zastanych norm moralnych, idei etycznych i konwencji artystyczno-obyczajowych. Odrzucenie klasycznej idei harmonijnego postępu sprawilo, ze powstal bardzo zlozony i dramatyczny obraz czlowieka doswiadczajacego duchowych cierpien, uciekajacego w mistyke religijna lub fikcje literacka.
Przekonanie o dialektycznym i tragicznym aspekcie ewolucji swiata wywodzili romantycy z:
  • filozofii idealistycznych: Immanuela Kanta (1724-1804), Johanna Gottlieba Fichte (1762-1814), Friedricha Wilhelma Schellinga (1775-1854),
  • religii chrzescijanskiej,
  • irracjonalizmu.
Fundamentalnym skladnikiem romantycznego myslenia o swiecie i czlowieku bylo zaufanie do pozarozumowych zródel poznania, takich jak wiara, uczucie, intuicja, moce wewnetrzne. Postawa taka wynikala zarówno z chrzescijanskiej religijnosci, jak i swobodnych inspiracjach róznych filozofii (np. panteizmu), czy tez tzw. nauk tajemnych, okultyzmu, magii, doktryn teozoficznych.
Funkcjonujacy w oswieceniu podzial na przyrode zywa i martwa, zostal zastapiony inna opozycja: swiata widzialnego i niewidzialnego, materii i ducha.
Postawy religijne znajdowaly wyraz w:
  • pogladach mesjanicznych - zespól przekonan uksztaltowanych w judaizmie, zwiazanych z oczekiwaniem na przyjscie bozego poslannika - Mesjasza. Do idei tej nawiazano w Europie w pierwszej polowie XIX wieku, kiedy to uksztaltowala sie idea mesjanizmu narodowego. Ideologia ta doszla do glosu u przedstawicieli slowianofilstwa i panslawizmu rosyjskiego oraz w twórczosci niektórych romantyków.
  • W Polsce zbawienie oznaczalo wyzwolenie spod niewoli zaborców, stad pojecie mesjanizmu jest kluczem dla zrozumienia wymowy wielu utworów tej epoki.
    Mesjanizm jednostkowy - gdy Mesjaszem jest bohater, jednostka ludzka, poeta (np. tajemnicza postac o imieniu 44 z "Dziadów" A. Mickiewicza).
    Kwestia Mesjasza-poety stala sie tematem literackich dyskusji (mesjanizm-obled w scenach w domu wariatów "Kordiana" J. Slowackiego).
    Haslo mesjanizmu narodowego w "Dziadach" pojawilo sie jako wizja Polski - Chrystusa narodów (cierpienie Polski pod zaborami ma okupic wolnosc innych narodów), w "Kordianie" Polska - "Winkelriedem narodów" (na wzór szwajcarskiego bohatera sredniowiecznego, który we wlasna piers przyjmujac ciosy napastników, utorowal droge powstancom).
    Swoista odmiana polskiego mesjanizmu jest towianizm - zespól pogladów wyznawanych przez Kolo Towianczyków skupione w Paryzu wokól Andrzeja Towianskiego (jego zwolennikiem byl miedzy innymi Mickiewicz). Wsród gloszonych pogladów najistotniejsza byla zapowiedz odnowy Europy i nakaz cierpliwego oczekiwania na te chwile przez umeczona Polske.
  • pogladach profetycznych - prowidencjalizmie (koncepcji, wedlug której Bóg ingeruje w swiat ludzi, w historie), przekonaniu czerpanym w okresie romantyzmu, z mysli Johanna Gottfrieda Herdera ("Mysli o filozofii dziejów"), zgodnie z którym dzieje rozumiane sa jako ciaglosc realizujaca stopniowo boski plan. W swiecie panuje lad, przyroda jest "wzniosla i piekna", bogata w sens, artyzm i zycie, zas czlowiek posiada "dar rozumu i wytrwalosci" - jest osoba wspóluczestniczaca w dziejach i nastawiona na przetrwanie, gdyz przez swe dziela tworzy tradycje ("zloty lancuch kultury"). Romantycy polscy zgodnie z tym pogladem widzieli naród jako jednosc pokolen wyrazajaca "mysl Boza na ziemi" (M. Mochnacki - koncepcja narodu, jako realnej wspólnoty ksztaltujacej sie w miare rozwoju swiadomosci przynaleznych do niej jednostek, J. Lelewel - uniwersalizm i demokratyzm historyczny, tj. dazenie do ukazania dziejów powszechnych, a nie tylko poszczególnych narodów, a takze wskazanie udzialu wszystkich grup w dziejach i kulturze narodu).
  • Wytworzyly sie postawy nacechowane heroizmem i aktywizmem, buntem w imie idei, skrajnymi postawami religijnymi i egotycznymi lub tragizmem, wynikajacymi ze starcia dwu racji: spoleczno-normatywnej i indywidualno-progresywnej:
    werteryzm (wrazliwosc, nieszczescie) - model postawy bohatera literackiego utrwalony w literaturze konca XVIII wieku i pierwszej cwierci XIX wieku za sprawa "Cierpien mlodego Wertera" J. W. Goethego. Cechowala go: wybujala uczuciowosc, widzenie swiata przez pryzmat marzen i poezji, niezgoda na konwencje obyczajowe i normy moralne, której towarzyszy pesymistyczne poczucie bezcelowosci zycia, wyraza sie w tzw. weltschmerz, kulminujacym sie najczesciej w gescie samobójczym. Utwór Goethego oddzialywal na uksztaltowanie sie swoistego stylu zycia, a nawet na mode (zólte spodnie, pantofle, niebieski frak - strój Wertera).
    byronizm (bunt, tajemniczosc) - zespól tendencji literackich, ideowych, obyczajowych uksztaltowanych za sprawa twórczosci i biografii reprezentanta angielskiego romantyzmu J. G. Byrona. Otoczony aura skandalu, legenda niezwyklosci i tajemniczosci lord stworzyl w swoich dzielach podobny typ bohatera: jednostki o nieprzecietnej indywidualnosci, nieszczesliwej, sklóconej z otoczeniem i samotnie walczacej o prawa dla innych.
    wallenrodyzm (spisek, walka nieetyczna) - postawa czlowieka, który poswiecajac swe zycie slusznej walce z wrogiem ojczyzny ucieka sie w swym dzialaniu do metod podstępu i zdrady, skadinad moralnie nagannych. Wzorem takiej postawy byl tytulowy bohater Mickiewiczowskiego "Konrada Wallenroda".
    weltschmerz (odczuwanie bólu swiata) - "ból swiata", postawa charakterystyczna dla ludzi poczatków romantyzmu: odczuwanie bólu istnienia, bezcelowosci, zla istniejacego na ziemi, melancholii i wyobcowania. Glównym obiektem ataku i niecheci ludzi ogarnietych weltschmerzem byly konwenanse i normy spoleczno-moralne, okreslajace pewne reguly, lamiace swobodny rozwój jednostki.
    profetyzm (doznanie objawienia) - występujace w róznych systemach religijnych zjawisko przypisywania wybranej przez bóstwo jednostce ludzkiej daru przewidywania przyszlosci. Przekonanie to uksztaltowalo postawe profetyczna w literaturze i znalazlo odbicie w róznorodnych dzielach, prorokujacych przyszlosc, wyobrazana zgodnie z ideami i zasadami propagowanymi przez ich autorów. Powodowany byl zazwyczaj protestem przeciw panujacemu systemowi przekonan, wyrazonych w sposób posredni, w formie pozbawionej publicystycznej doslownosci. Wizji proroczej sluzyla figuralna interpretacja wydarzen przeszlosci, przytaczanie paraboli, przypowiesci, biblijna stylizacja jezykowa. Przejawem byly m.in. "Ksiegi narodu i pielgrzymstwa polskiego" A. Mickiewicza oraz "Anhelli" J. Slowackiego.
W zakresie estetyki sztuki propagowano:
kreacjonizm,
pluralizm estetyczny i wynikajaca z tego romantyczna synteze sztuk,
syntestezje, czyli odbieranie swiata za pomoca róznych wrazen zmyslowych, wzajemnie wymiennych i przenikajacych sie ("barwne slyszenie"). Przekonanie o wewnetrznej jednolitosci sztuki, ujawniajacej sie pomimo, a raczej przez odmienne tworzywo i srodki wyrazowe wynikalo z idealizmu i irracjonalizmu, który glosil, ze zasadniczym celem czlowieka jest dotarcie do swiata lezacego poza rzeczywistoscia. Romantyzm nazywa go rozmaicie: Absolutem, Bogiem, Nieskonczonoscia.
Wzajemne oddzialywanie muzyki i literatury znajduje swój wyraz w rozkwicie muzyki wokalnej, np. piesni Schuberta do poezji Goethego i Schillera, dziela operowe Stanislawa Moniuszki, model artysty-wirtuoza,
autonomie sztuki rozumiana jako niezaleznosc dzialania artysty, kierowanie sie wewnetrznymi prawami, nie zas naciskami tradycji i rzeczywistosci, wyzwolenie ekspresji artysty, koloryzm w malarstwie (Piotr Michalowski), rehabilitacja brzydoty.
Johann Gottfried Herder (1744-1803) rozwijal poglady Rousseau. Rozlegla znajomosc literatur róznych krajów pozwolila mu stwierdzic, ze istnieje scisla zaleznosc pomiedzy warunkami zycia a charakterem ludzi. Dzieki tej zaleznosci kazdy lud wytworzyl wlasna, odrebna kulture, która jedynie odpowiada jego "duchowi". W ten sposób odmówil literaturze antycznej wartosci wzoru do nasladowania, a wezwal pisarzy do twórczosci oryginalnej, zgodnej z duchem narodu. Zwrócil tez uwage na wartosci poetyckie rodzimej twórczosci ludowej i zalecal szukac w niej podniety do twórczosci wlasnej. Dzieki Herderowi glówny akcent w budowie utworu przeniósl sie z dazenia do doskonalosci wypowiedzi poetyckiej, typowej dla klasyków, na dobór literackich motywów i indywidualnosc poety.




Romantyzm w Polsce

Wyjatkowa sytuacja porozbiorowej Polski spowodowala, iz romantyzm rozwijal sie w bezposredniej zaleznosci od wydarzen politycznych, one tez wyznaczaja wiekszosc dat istotnych dla wewnetrznego rozwoju literatury w tym czasie.
Glówne osrodki:
  • stoleczna Warszawa pierwszych lat Królestwa Kongresowego (1815-1822: pierwszy okres aktywnosci mlodej prasy, dzialalnosc Kazimierza Brodzinskiego) i juz "romantyczna" - polistopadowa,
  • Wilno okresu wielkich wplywów Lelewela na mlodziez akademicka i dzialalnosci filomackiej,
  • wolynski Krzemieniec z preznym ugrupowaniem tzw. Klubem Pismienniczym (miedzy innymi: Józef Korzeniowski),
  • Human ze szkola bazylianska, której wychowankowie nazwani zostana "szkola ukrainska",
  • Lwów wslawiony dzialalnoscia teatralna i filozoficzno-publicystyczna Jana Nepomucena Kamienskiego, który wprowadzil na sceny lwowskich teatrów sztuki Fredry, obok wielkiego repertuaru Schillera, Szekspira i Calderona.
Romantyzm polski, widziany przez pryzmat uczestniczacych w nim pokolen jest, jak kazdy inny okres dziejów kultury, tworem wielowarstwowym, w którym obok pokolen wiodacych prym dzialaja epigoni pokolenia stanislawowskiego i pseudoklasycy oraz prekursorzy następnych.
  Pierwsze pokolenie
(do glosu dochodzi okolo 1820 roku)
Drugie pokolenie
(debiutuje okolo 1840 roku)
Literatura Mickiewicz, Antoni Malczewski, Seweryn Goszczynski, Maurycy Mochnacki, Juliusz Slowacki i Zygmunt Krasinski Józef Ignacy Kraszewski, Cyprian Kamil Norwid, Teofil Lenartowicz
Malarstwo Piotr Michalowski Henryk Rodakowski
Muzyka Fryderyk Chopin Stanislaw Moniuszko
Poza ramami generacji tworzy wielu artystów-samotników, wsród których najwybitniejsi to: Aleksander Fredro i Cyprian Kamil Norwid
Romantyzm byl pierwszym wielkim pradem, który wkroczyl do literatury i sztuki w sposób przelomowy, w atmosferze sporu i konfliktu pokolen.
W Polsce spór ten nosi nazwe walki klasyków z romantykami. Rozegrala sie ona w latach trzydziestych XIX wieku, a kres jej polozyl wybuch powstania listopadowego. Sygnalem do kampanii polemicznej stala sie skierowana przeciwko romantyzmowi rozprawa Jan Sniadeckiego "O pismach klasycznych i romantycznych" (1819), poprzedzil ja w 1818 roku, niczym wstępem do polemiki, Brodzinski rozprawa "O klasycznosci i romantycznosci tudziez o duchu poezji polskiej". Osobliwoscia tego sporu jest to, ze atakowali "starzy", i to jeszcze w okresie pojawienia sie w prasie polskiej wczesnych romantycznych nowinek - przekladów i artykulów popularyzujacych najnowsze wydarzenia literackie i filozoficzne Europy, a zatem przed pierwszymi utworami romantyków rodzimych. Klasycy: Kajetan Kozmian, Jan Sniadecki, Salezy Dmochowski występowali przeciwko naruszeniu ponadczasowego, stalego i rozumianego bezwzglednie idealu piekna oraz zasobu regul i norm pozwalajacych je zrealizowac. Natomiast "mlodzi" bronili prawa "kazdego czasu do wlasnej poezji", a wiec pojecia wzglednosci wszelkich przepisów i formul oraz potrzeby swobodnej ekspresji artystycznej.
Czolowym krytykiem "mlodych" byl Maurycy Mochnacki. Jego dzialalnosc miala wyjatkowy charakter, poniewaz występowal jako poplecznik pierwszych romantyków, jednoczesnie z nimi wyjasniajac i propagujac ich utwory na lamach gazet. Klasycy, gardzac "gazetowa" polemika, walczyli w salonach stolicy pamfletem i parodia, wyszydzajac nowe tendencje, a zwlaszcza jej eksperymenty w zakresie formy.
1822 - 1830: romantyzm przedlistopadowy
Faza ta wyksztalcila sie pod przemoznym wplywem twórczosci A. Mickiewicza. Ludowosc i prowincjonalizm "Ballad i romansów" nasladowali inni twórcy "szkoly ukrainskiej".
Dosc zywo pochwycono byronizm, scottyzm, idee wolnosci i natchnienia. Znaczna role odegral równiez wallenrodyzm i wiazace sie z nim upolitycznienie idei romantycznej. Wówczas to powstaja "sztandarowe" gatunki romantyzmu:
  • powiesc poetycka: "Konrad Wallenrod"
  • ballada
  • dramat romantyczny I i II cz. "Dziadów"
W liryce odwolano sie do znanych juz wzorców:
  • sonetu: cykle Mickiewicza
  • ody: "Oda do mlodosci"
Poezja powstania listopadowego przyniosla caly wachlarz utworów lirycznych:
  • piesni: "Warszawianka"
  • ballady zolnierskie: "Smierc pulkownika", "Reduta Ordona"
1830 - 1863: romantyzm krajowy i emigracyjny (literatura wielkiej emigracji)
Twórczosc miedzypowstaniowa na emigracji
Kleska powstania listopadowego spowodowala utrate wzglednej autonomii Królestwa Polskiego, a w następstwie - opuszczenie kraju przez grupe inteligencji, w tym: Mickiewicza, Slowackiego i Krasinskiego, a pózniej równiez Norwida i Lenartowicza.
Udali sie oni przede wszystkim do Francji, a jej stolica na dlugo stala sie dla Polski osrodkiem dzialalnosci artystycznej i politycznej (Towarzystwo Demokratyczne Polskie, tzw. obóz Hotelu Lambert, Biblioteka Polska, Towarzystwo Literackie Polskie, Ksiegarnia Polska). Tu ukazywaly sie najwazniejsze czasopisma i dziela tego okresu.
Srodowisko literackie emigracji stalo sie kolebka przeróznych idei, utopii i systemów nacechowanych mistycyzmem. Stroniono od zagadnien poznawczych i socjologicznych (brak powiesci tak charakterystycznej dla literatury europejskiej lat czterdziestych), stad rozwój prozy poetyckiej (np. Krasicki), kreacjonistycznej (Krasicki, Slowacki), retrospektywnej.
Znakomicie natomiast rozwijal sie:
  • dramat metafizyczny i historiozoficzny (Mickiewicz, Slowacki, Krasinski),
  • poematy (Slowacki, Krasinski, Norwid),
  • liryka religijna, opisowa i osobista,
  • publicystyka polityczna i spoleczna,
  • krytyka literacka.
Literatura miedzypowstaniowa w kraju
Utrata wzglednych swobód i autonomii Królestwa Polskiego miala liczne konsekwencje. Zamkniecie niektórych osrodków akademickich, miedzy innymi: w Warszawie, Wilnie, Liceum Krzemienieckiego, rozwiazanie Towarzystwa Przyjaciól Nauk, aktywizacja dzialalnosci spiskowej, wzrost zainteresowania sprawami spolecznymi, narodowymi i historycznymi.
Obok poezji rozwijalo sie powiesciopisarstwo historyczne i obyczajowe (J. I. Kraszewski). We Lwowie i w Krakowie rozwinelo sie czasopismiennictwo naukowe i kulturalne.
W Polsce tez pozostal i stworzyl swoje najwybitniejsze dziela znakomity dramaturg A. Fredro.




Literatura

Niemcy
W ostatnich latach XVIII wieku wybuchla w Niemczech zazarta walka przeciwko tradycji i regulom poetyki klasycznej. Wielu poetów, propagujac wyzwolenie sie z wszelkich wiezów konwencjonalnych, zadalo od twórcy przede wszystkim geniuszu i oryginalnosci. Okres ten nazwano "okresem burzy i naporu" (slowa zaczerpniete z tytulu glosnej w swoim czasie sztuki M. Klingera). Dzialali wówczas najwieksi poeci niemieccy:
Jan Wolfgang Goethe (1749-1832) prekursor i ojciec romantyzmu europejskiego, kontynuator sentymentalizmu w "Cierpieniach mlodego Wertera" (1774). Po okresie mlodzienczego buntu, nastapilo uspokojenie w harmonii i tresci, które doprowadzilo Goethego do konstatacji, ze jednak ograniczenia, np. forma wiersza, sluza artyzmowi utworu. Do najwiekszych dziel Goethego naleza równiez: poemat "Herman i Dorota", w którym, wbrew przepisom "sztuki poetyckiej", podniosly, bohaterski styl epicki zostal zastosowany do tematyki zaczerpnietej z zycia mieszczanskiego. Dzielem zycia Goethego jest dramat w dwu czesciach - "Faust". Postac tytulowa nosi imie póllegendarnego renesansowego uczonego, uwazanego powszechnie za czarodzieja, ale w rzeczywistosci jest maska poetycka samego poety. Utwór przedstawia dramat czlowieka szukajacego prawdy i szczescia, chocby za cene zaprzedania duszy diablu. Spelnienie jego pragnien nie dalo mu szczescia, moze je bowiem dac tylko praca dla dobra spolecznego.
Fryderyk Schiller (1759-1805) nieszczesliwy buntownik, zafascynowany twórczoscia Szekspira, autor dramatów (np. "Zbójcy", "Maria Stuart"), w których wypowiadal walke panujacym stosunkom spolecznym, towarzyskim i politycznym. W imie hasel wolnosci oraz w imie swietosci uczucia i pogardy dla obludy, zadal równosci spolecznej i swobód republikanskich, a takze zniesienia przywilejów i konwenansów towarzyskich.

Anglia
Poczatki romantyzmu w Anglii wiaza sie z nazwiskiem Jamesa Macphersona (1736-1796) i jego "Piesniami Osjana". Slawna mistyfikacja literacka: poeta napisal poematy nasladujace bohaterskie piesni charakterystyczne dla epiki rycerskiej sredniowiecza, a wydal je jako odnalezione w starych rekopisach Galów - wywarla ogromny wplyw na rozwój poezji, przyczynila sie bowiem nie tylko do ugruntowania sentymentalizmu, ale spowodowala rozbudzenie zainteresowan przeszloscia narodowa i zabytkami literackimi dawnych czasów.
W prozie literatura angielska przyczynila sie do rozwoju nowej wrazliwosci literackiej, zwlaszcza dzieki twórczosci Laurence'a Sterne'a (1713-1768), autora "Podrózy sentymentalnej", w której przedmiotem zainteresowania artystycznego byly nie same wydarzenia, ale przede wszystkim przezycia i refleksje narratora, Horacego Walpole'a (1717-1797), twórcy powiesci gotyckiej (akcja takich utworów, nie pozbawiona watku milosnego, rozgrywa sie w ponurych zamczyskach, lochach lub samotnych siedzibach, pelnych duchów, tajemnic rodzinnych i tragicznych wydarzen) oraz Waltera Scotta (1771-1832), autora niezapomnianych powiesci historycznych: "Ivenhoe", "Narzeczona z Lammermooru".
George Gordon Byron (1788-1824) angielski arystokrata, awanturnik, skandalista i milosnik wolnosci, uznany za najwybitniejszego poete angielskiego. Uprawial glównie powiesc poetycka, jednak tematyke historyczna zastapil egzotyka Wschodu. Dzielem, które wywarlo najwiekszy wplyw na romantyków jest "Giaur". Tytulowa postac tej powiesci poetyckiej stala sie prototypem nowego typu bohatera: jednostki wybitnej, sklóconej ze swiatem, okrytej mgla tajemnicy. Miotaja nimi sprzecznosci, rozdarcie wewnetrzne sprawia mu niewyobrazalny ból. Cierpienia, jakich doswiadcza, wynikaja zazwyczaj z popelnionej wczesniej zbrodni.

Francja
Prekursorem nowych tendencji we Francji jest oczywiscie znany z epoki oswiecenia Jean Jacob Rousseau - ojciec sentymentalizmu, autor "Nowej Heloizy", "Emilii", "Julii". Najwiekszym romantykiem francuskim jest natomiast Victor Hugo, autor dramatów ("Cromwell"), liryków ("Piesni o zmierzchu"), a przede wszystkim powiesci: "Nedznicy", "Katedra Marii Panny w Paryzu". Za "Biblie romantyzmu" uznaje sie dziela Geramaine de Staël: "O literaturze i jej powiazaniach", "O Niemczech", wslawionej równiez niekonwencjonalnym sposobem bycia i licznymi romansami. Do dzis dnia poczytnoscia ciesza sie powiesci historyczne Aleksandra Dumas: "Hrabia Monte Christo", "Trzej muszkieterowie", "Wicehrabia de Bragelonne".
Rosja
Podobnie jak w Polsce, romantyzm rosyjski mial nieco inny charakter, gdyz odegraly w nim role wydarzenia historyczne takie, jak powstanie dekabrystów i walka z despotyzmem caratu. Najwybitniejsi poeci tego czasu to: Aleksander Puszkin, autor wielu utworów poetyckich, a przede wszystkim slynnego poematu "Eugeniusz Oniegin" - opowiesci o "zmarnowanym czlowieku" oraz Michal Lermontow, który bohaterem swoich utworów: poemat "Demon", dramat "Maskarada", powiesc "Bohater naszych czasów" - uczynil czlowieka osamotnionego, nie rozumianego przez otoczenie.




Tematy literatury romantycznej

Milosc
To wielki romantyczny temat zapoczatkowany przez utwór "Cierpienia mlodego Wertera", którego bohater: wrazliwy, nieszczesliwy, zakochany, wreszcie samobójca stal sie wzorem dla wiekszosci kochanków i poetów.
  • mlodzi kochaja sie, ale konwenanse i uklady spoleczne uniemozliwiaja zwiazek: "Dziady" cz. IV, "Pan Tadeusz"
  • opis uczucia zakochanego: "Na Alpach...", "Rozlaczenie"
  • motyw milosci odrzuconej: "Kordian", "Na Alpach w Splügen"
  • milosc spelniona, ale zerwana: "Konrad Wallenrod"
  • milosc zwiazana ze zbrodnia: "Giaur", "Balladyna"
  • milosc szczesliwa, zakonczona slubem: "Pan Tadeusz", "Sluby panienskie"

  • Ojczyzna
    Temat prezentowany przez najwybitniejsze polskie utwory tej doby: "Dziady" cz. III, "Pan Tadeusz", "Reduta Ordona", "Konrad Wallenrod".
  • tesknota wygnanców: "Epilog" "Pana Tadeusza", "Hymn", "Do kraju tego..."
  • mesjanizm metafizyczny - "Polska Chrystusem narodów"
  • mesjanizm historyczny - "Polska Winkelriedem narodów"
  • oceny spoleczenstwa polskiego - "Dziady" cz. II (motyw lawy), "Grób Agamemnona" (motyw duszy anielskiej w czerepie rubasznym)
  • obrazy wielkich zrywów narodowowyzwolenczych: "Pan Tadeusz" (czasy napoleonskie); "Dziady" i "Kordian" (powstanie listopadowe)
  • losy powstanców, spisków, konspiratorów: "Konrad Wallenrod", "Kordian", "Dziady" cz. III
  • obrazy meczenstwa Polaków i despotyzmu wroga: "Dziady" cz. III, "Kordian", "Fortepian Szopena", "Fantazy"

  • Poezja
  • jako moc kreacyjna: "Wielka Improwizacja"
  • jako sila zdolna "zwyklych zjadaczy chleba w aniolów przerobic": "Testament mój"
  • jako urna pamieci narodowej: "Kordian"
  • jako arka przymierza pomiedzy pokoleniami: "Konrad Wallenrod"
  • jako przeklenstwo i blogoslawienstwo: "Nie-boska komedia"
  • jako moc tyrtejska: "Konrad Wallenrod"

  • Koncepcje historiozoficzne:
  • mesjanizm narodowy metafizyczny i historyczny
  • towianizm jako ciagla reinkarnacja
  • filozofia genezyjska "cierpienia ofiara na drodze postępu"
  • prowidencjalizm - historia to dzielo wyroków boskich

  • Historia
    "Konrad Wallenrod", "Grazyna", "Grób Agamemnona", powiesci Kraszewskiego, "Pan Tadeusz"

    Ludowosc
    "Ballady i romanse", "Dziady" cz. II i IV, "Balladyna", "Promethidion"

    Orientalizm
    tlumaczenia Byrona, "Sonety krymskie", "Beniowski", "Grób Agamemnona", "Irydion"

    Natura
    "Ballady i romanse", "Pan Tadeusz", "Hymn", "Sonety krymskie"

    Szekspiryzm
    "Kordian", "Balladyna", motto "Romantycznosci", "Zeglarz"
    Średniowiecze: Umysłowość Literatura Liryka religijna Liryka świecka

    Wstęp

    Okreslenie poczatku epoki sprawia badaczom sredniowiecza - mediewistom wiele klopotów. Zjawiska znamienne dla tej epoki siegaja w gleboka przeszlosc, krzyzuja sie i scieraja z wzorami kultury klasycznej. Dlatego tez:
    • okres pomiedzy V a X wiekiem uwaza sie za okres pograniczny, w którym decydujaca role odgrywa pismiennictwo lacinskie i w którym ksztaltuja sie idee, nawyki myslowe, tematy i motywy pózniejszego sredniowiecza,
    • koniec X po schylek XV wieku stanowi sredniowiecze wlasciwe, kontynuujace z jednej strony pismiennictwo lacinskie, a z drugiej - ksztaltujace twórczosc w jezykach narodowych. W kulturze dokonuja sie doniosle zmiany; Polska od przyjecia chrzescijanstwa w 966 roku znalazla sie w orbicie kultury zachodniolacinskiej.
    Polskie sredniowiecze mozna podzielic na następujace okresy:
    koniec X-XIII wieku - czas przyswajania, a następnie ksztaltowania sie wzorców kulturalnych sredniowiecza. W sztuce - styl romanski, w pismiennictwie - rozwój literatury lacinskiej religijnej i swieckiej, pojawienie sie pierwszych utworów religijnych pisanych w jezyku narodowym ("Bogurodzica", "Kazania swietokrzyskie"), stopniowy rozwój szkolnictwa, bibliotek klasztornych i katedralnych. Juz od XII stulecia niektórzy scholarze polscy wyjezdzaja na studia za granice, do Bolonii i Paryza (Sorbona), a Polacy utrzymuja kontakty z najwybitniejszymi przedstawicielami kultury zachodniej (biskup krakowski Mateusz prowadzi korespondencje ze slynnym teologiem i pisarzem, sw. Bernardem z Clairvaux) Wiek XIV - po zjednoczeniu Polski następuje w epoce Kazimierza Wielkiego rozwój gospodarczy i kulturalny kraju. W 1364 roku powstaje Akademia Krakowska (siódmy z kolei uniwersytet europejski), a dzieki powstaniu sieci szkól parafialnych rozwija sie oswiata. W sztuce dominuje styl gotycki i pismiennictwo lacinskie, ale pod koniec XIV wieku powstaja pierwsze znane przeklady Pisma Swietego (pieknie iluminowany "Psalterz florianski") Wiek XV - to okres pelnego rozwoju kultury sredniowiecznej, a zarazem pojawienia sie nowych, renesansowych pierwiastków. Po reformie w 1400 roku następuje swietny rozwój Akademii Krakowskiej, w sztuce pojawiaja sie dziela Wita Stwosza, twórcy najwyzszej skali europejskiej. We wszystkich trzech okresach pismiennictwo ma charakter dwujezyczny, lacinsko-polski. Glówna role odgrywala lacina, która umozliwiala w ogóle powstanie pismiennictwa narodowego.



    Umyslowosc

    Kultura sredniowieczna wykazuje wiele cech wspólnych, co zwiazane jest przede wszystkim z dominujaca rola Kosciola. Kosciól dazyl do stworzenia kultury o charakterze uniwersalnym, jednoczacym chrzescijan wielu krajów. Tej idei sluzyla nauka religii, oparta na Pismie Swietym i uznanych dzielach ojców Kosciola, a takze jezyk lacinski i tradycje antyczne, które Kosciól w ograniczonym zakresie przeszczepial w róznych postaciach i dziedzinach kultury. Wspólny byl teocentryczny poglad na swiat, gloszacy, iz najwyzsza wartoscia jest Bóg i ze wszystko, co dotyczy swiata ludzkiego, tej wartosci powinno byc podporzadkowane. Idea ta dyktowala ujmowanie róznych zjawisk swiata jako znaków Stwórcy, a w owych znakach dopatrywano sie znaczen glebszych, ukrytych tresci. Uklad stosunków spolecznych okreslaja ustalone hierarchie stworzone przez system feudalny, oparte na idealach posluszenstwa i powinnosci osób zajmujacych nizsza pozycje. Sredniowiecze nie zna perspektywy, operuje znakami umownymi, tzw. atrybutami (przedmiotami o znaczeniu symbolicznym, alegorycznym, wyobrazajacymi jakis fakt historyczny lub legendarny). Tworzenie i ujawnianie glebszych sensów, ukrytych pod doslownymi znaczeniami, wyksztalcilo swoisty sposób tworzenia i odtwarzania przekazów (przypowiesci, parafraz, przykladów, exemplum, bajek i tzw. historii moralistycznych).

    Glówne szkoly i prady filozoficzne
    Filozofia podporzadkowana zostala religii. Jej glównym zadaniem stalo sie wyjasnianie i systematyzowanie prawd wiary, które traktowano jako pewniki nie podlegajace dyskusji - dogmatyzm.
    Dwa pojecia uznano za centralne: Boga i czlowieka traktowanego jednak jako istote stworzona na podobienstwo Najwyzszego i dzieki temu zdolna odnalezc w sobie doskonalosc.
    Filozofia poszukiwala przede wszystkim przezwyciezenia wielu antynomii i paradoksów wynikajacych ze skrzyzowania sie wiary chrzescijanskiej z kultura i filozofia starozytnosci.
    Wspólne i zasadnicze, dla gloszonych w sredniowieczu pogladów, bylo zalozenie, iz "chrzescijanin powinien przez wiare dojsc do rozumienia, a nie przez zrozumienie do wiary" (sw. Anzelm). Celem rozumowania winno byc uzasadnianie idealów i dogmatów wiary objawionej w Pismie Swietym. Idee te glosila scholastyka, która wykladano w szkolach (lac. schola - szkola). Scholastycy przyjeli niektóre tradycje mysli starozytnej (glównie poglady Arystotelesa i Platona), rozwijali logike i dialektyke. Zloty okres rozwoju scholastyki przypadl na XIII wiek, a stopniowy jej upadek zaczal następowac od przelomu wieków XIV i XV.
    Z systemem pojec religijnych zwiazany byl dualistyczny poglad na swiat. Znalazl swój wyraz nie tyle w filozofii, co w sferze dzialalnosci artystów.
    Czlowiek sredniowiecza traktuje istnienie Boga i niesmiertelnosc duszy jako pewnik - dogmat nie podlegajacy dyskusji, dlatego tez, zyjac w ziemskiej rzeczywistosci, przeciwstawia ja sferze zjawisk nadprzyrodzonych zwiazanych z wiara.
    Jednak nie traktuje ich równorzednie i zaklada wyzszosc dóbr duchowych nad materialnymi. W sztuce stalo sie to obowiazujaca zasada.
    I tak wyobraznia ludzi sredniowiecza obraca sie w kregu przeciwienstw - antytez:
    ziemia jawi sie jako padól lez i grzechu — niebo - miejsce wiecznego szczescia;
    cialo grzeszne i nieczyste — dusza - idealna i niepokalana;
    zlo — dobro;
    szatan - Bóg;
    demon - aniol.
    Ten system rozciagal sie na zjawiska natury psychologicznej: np. mistycy kwestionowali wartosc rozumowego poznania i wiedzy, przeciwstawiajac im milosc, intuicje, kontemplacje wewnetrzna, inni, np. sw. Tomasz z Akwinu, wlasnie w pierwiastku intelektualnym widzieli najwyzsza wartosc czlowieka, bo dzieki niemu moze on poznac Boga i siebie.
    Pomimo, ze filozofia sredniowieczna przyznaje prymat wartosciom duchowym i niejednolicie interpretuje wzajemny stosunek materii do ducha, to jednak swiat i ludzi traktuje w kategoriach optymizmu. Pesymizm i nastroje katastroficzne pojawiaja sie dopiero u schylku epoki, w XV wieku.
    Sytuacje czlowieka w swiecie widziano w dwu wymiarach: jako dramatyczna (augustynizm) lub harmonijna (tomizm).
    Augustynizm
    Sw. Augustyn Aureliusz (354-430) to najwiekszy autorytet sredniowiecza az do wystapienia sw. Tomasza z Akwinu. Urodzil sie w malym miescie Tagasta w Afryce Pólnocnej, jako szesnastolatek wyruszyl na studia do Kartaginy. Pózniej przyjechal do Rzymu i Mediolanu, a ostatnie lata spedzil jako biskup Hippony, miasta w poblizu Kartaginy. Poczatkowo byl manichejczykiem (sekta religijna, typowa dla póznego antyku, jej czlonkowie glosili na wpól religijna, na wpól filozoficzna nauke o zbawieniu. Przyjmowali, ze swiat podzielony jest na dobro i zlo, swiatlosc i ciemnosc, ducha i materie. Duchem czlowiek moze wzniesc sie ponad swiat materialny i przygotowac podstawy do zbawienia duszy). Pózniej sklonil sie ku neoplatonizmowi (wszelkie istnienie ma boska nature). Nie dostrzegal zadnych ostrych przeciwienstw miedzy chrzescijanstwem a filozofia Platona. Twierdzil, ze zanim Bóg stworzyl swiat, idee istnialy juz w jego umysle. Przypisal wiec platonskie idee Bogu i w ten sposób uratowal platonskie wieczne idee. Wykazal jednak, ze dla ludzkiego rozumu istnieja granice poznania w kwestiach religijnych. Chrzescijanstwo to takie boskie misterium, do którego zblizyc sie mozemy jedynie przez zarliwa wiare. Jesli jednak oddamy sie Bogu, Bóg "oswieci" nasza dusze i wówczas bedziemy mogli osiagnac swoista wiedze nadprzyrodzona. Dokonal polaczenia mysli Platona z zalozeniami chrzescijanstwa (dualizm platonski) uznajac, ze kazda rzecz ma postac duchowa - idee i materialna - cien idei.
    Czlowiek w swiecie posiada okreslone miejsce miedzy bytami wyzszymi (aniolem) a nizszymi (zwierzetami). Swiadomosc swego nieokreslenia czlowiek przyplacac mial poczuciem wewnetrznego rozdarcia, nieustannym konfliktem pomiedzy cielesnoscia a duchowoscia, pozadaniem dobra i zla jednoczesnie. Najwazniejsze zalozenia jego filozofii to:
    • Bóg jest najwyzszym dobrem, bytem, czyli absolutem, dlatego powinien byc najwazniejszym przedmiotem poznania;
    • aby poznac Boga, trzeba najpierw poznac wlasna dusze, czyli "wejsc do swego wnetrza, w którym mieszka prawda";
    • nie rozum, ale wola jest blizsza wiary, zatem Boga mozna poznac bardziej przez wiare niz przez rozum;
    • swiat Boga jest dobry, ale istnieje w nim zlo, które nie jest tworem Boga, lecz dzielem "wolnych stworzen (czlowieka)";
    • istnieje absolutne dobro, absolutnego zla nie ma;
    • czlowiek czyni zlo wtedy, gdy odwraca sie od dobra, czyli od Boga, natomiast przez oddanie sie Bogu dostępuje laski i staje sie dobry;
    • konsekwencja Bozej dobroci jest zbawienie czlowieka; szczescie mozna osiagnac jedynie poprzez poznawanie prawdy oraz dazenie do Boga i zespolenie sie z nim.
    Tomizm
    Tomasz z Akwinu (1225-1274) teolog, który pragnal wybudowac pomost miedzy filozofia Arystotelesa a teologia chrzescijanska ("schrystianizowal" Arystotelesa). Uznal, ze pomiedzy filozofia - rozumem, a chrzescijanstwem - objawieniem nie ma sprzecznosci. Kladl nacisk na problemy etyki, która stabilizowala ludzkie zycie w spolecznosci ziemskiej i normowala je wskazaniami cnót, glównie roztropnosci, miarkujacej pragnienie slawy i pozadan cielesnych. Sluzylo to hierarchicznemu, stanowemu spoleczenstwu sredniowiecza. Naruszenie ukladu ról spolecznych zespolonych harmonijnym wspóldzialaniem zapewniajacym rozumny lad swiata uwazano za grzech przeciw prawom boskim.
    Franciszkanizm
    Sw. Franciszek z Asyzu (1182-1226). W mlodosci sklonny byl do zabawy i hulaszczego trybu zycia, bral udzial w wojnie Asyzu z Perugia i rok spedzil w niewoli. Popadl w chorobe, która sklonila go do refleksji nad sensem i celem zycia. Po nieudanym zaciagu do wojska papieza Innocentego III szukal samotnosci i znalazl ja w otoczeniu natury. Przebrany za zebraka poznal zycie biednych i chorych. Zniewazony przez ojca, który nie chcial pogodzic sie z trybem zycia syna, zerwal z rodzina i wyrzekl sie majatku. Zalozyl zakon i ulozyl dla niego w 1221 roku regule. W 1224 roku otrzymal od Boga stygmaty. Juz po smierci, w 1228 roku papiez Grzegorz IX kanonizowal go. Postawa i zyciem zapoczatkowal nurt odnowy moralnej w czasach sporów i wojen, glodu i zarazy. Niemaly wplyw na jego zycie wywarla filozofia sw. Augustyna i mistycyzm. Zapoczatkowal wielki ruch odnowy w swiecie pelnym okrucienstwa. Stworzyl program wiary radosnej, prostej, plynacej z wszechogarniajacej milosci do ziemi i stworzenia, milosci przepelnionej ewangeliczna zasada milosierdzia, ubóstwa i braterstwa. Glosil idee wszechogarniajacej milosci do swiata i wszelkiego stworzenia bozego. Zrezygnowal z dziedzictwa, rozdal pieniadze, stworzyl wedrowny zakon. Byl przeciwnikiem ascetyzmu umartwiajacego cialo, glosil kazania do ryb i ptaków. Jego wiara jest radosna, prosta, pelna harmonii wewnetrznej i milosci do przyrody. Jego czyny ukazane sa w "Kwiatkach sw. Franciszka".
    Idealy gloszone przez sw. Franciszka:
    • zycie ludzkie nie musi byc ustawicznym, bolesnym oczekiwaniem na smierc, ale moze byc równiez afirmacja tego, co rodzi sie z milosci i dobroci serca;
    • sens ludzkiego istnienia tkwi w czynnej milosci braterskiej oraz w chwaleniu boskiego Stwórcy i Ojca jako jedynego dobra;
    • czlowiek czerpie radosc z obcowania z przyroda oraz z milosci do Boga i wszelkiego stworzenia;
    • ubóstwo jest wyrazem milosci do blizniego, milosc zas prowadzi do radosci i doskonalosci wewnetrznej, a doskonalosc wewnetrzna prowadzi do swietosci;
    • ubóstwo uczy pokory i wspólczucia innym;
    • ostatecznym szczesciem czlowieka jest smierc.
    Sw. Anzelm (1033-1109) - glówny przedstawiciel scholastyki, który nawiazywal do pogladów sw. Augustyna i glosil poglad, ze "chrzescijanin powinien przez wiare dojsc do zrozumienia, a nie przez zrozumienie do wiary".
    Sw. Bernard z Clairvaux (zmarl w 1274 roku) wybitny przedstawiciel mistyki, uznany za przywódce duchowego Kosciola XII wieku. Wysuwal idealy milosci, zycia w pokorze, zarliwosci uczuc religijnych. Jego poglady wplynely w wielkim stopniu na pismiennictwo religijne sredniowiecza. Glosil, iz poznanie prawd wiary dokonuje sie nie poprzez rozumowanie, ale kontemplacje i bogate zycie wewnetrzne. "Wiedza dla wiedzy jest haniebna ciekawoscia".
    Sw. Bonawentura (1221-1274) - franciszkanin, najwiekszy w Europie mistyk, wyznawca kierunku, w którym do prawd wiary dochodzi sie droga kontemplacji, rozmyslania.




    Literatura

    Poetyka sredniowieczna dzieli literature na dwa zasadnicze rodzaje: poezje i proze. Od utworu literackiego wymagano, aby byl "elegancki", mial dobra kompozycje i dostojnosc.
    Sredniowieczni teoretycy poezji kladli nacisk na "piekne powiazanie slów" i zdobnictwo, powage tresci, walory meliczne, ksztalt wersyfikacyjny. Poezje okreslano jako mowe wiazana, zwiezla i konczaca sie klauzula rytmiczna.
    W praktyce granice pomiedzy poezja a proza byly dosc plynne.
    W prozie, pozostajacej w kregu tzw. ars dictandi (w stylu tym pisano listy, biografie, kroniki, kazania), norma stylistyczna staje sie rymowanie, rytmizacja, poslugiwanie sie kunsztownymi figurami skladniowymi (cechy, które obecnie traktowane sa jako poetyckie).
    Pisarze wczesnego i dojrzalego sredniowiecza lubuja sie, podobnie jak architekci i muzycy, w harmonii rozumianej jako odpowiedni stosunek liczbowy.
    Literatura gotyku wykazuje daznosc do wiekszego skomplikowania skladników formalnych tekstu, wzbogacenia materii poetyckiej obrazowoscia i wykwintnymi figurami retorycznymi (symbole, alegorie).
    Poeci i prozaicy sa mniej skrepowani rygorami, bardziej rozwlekli, a zarazem subtelniejsi.
    Literatura sredniowieczna stworzyla wiele odmian stylowych. Wiazaly sie one:
    • ze specyficznymi cechami danych gatunków literackich, np. epika rycerska. Nalezy równiez pamietac, ze sredniowiecze cechuje sklonnosc do zachowania ciaglosci tradycji, stad dluga zywotnosc danych gatunków;
    • odmiennymi wzorcami;
    • ksztaltowaniem sie w danych regionach "szkól literackich".
    Tu zaslyneli np. poeci prowansalscy, którzy mieli wplyw na liryke francuskich truwerów oraz na powstanie szkoly sycylijskiej, z której z kolei czerpali wzorce poeci Toskanii, twórcy tzw. dolce stil nuovo ("nowy slodki styl"), którym pisal m. in. Dante Alighieri.
    Charakterystyczne jest równiez otaczanie szacunkiem autorytetów, przede wszystkim wybitnych ludzi przeszlosci i dziel utrwalonych przez wielowiekowa tradycje kosciola. To i fakt, ze artyste traktuje sie jak "rzemieslnika", który przede wszystkim winien sluzyc wierze, sprawia, ze sztuka jest anonimowa.
    Epika Liryka Dramat
    epos rycerski piesn maryjna misteria
    hagiografia hymny religijne moralitet
    historiografia poezja milosna, np. prowansalska dramat liturgiczny
    annaly poezja rycerska dialogi, dysputy
    kazania sredniowieczny wiersz okolicznosciowy intermedia
    apokryfy satyra  




    Liryka religijna

    Lacinska liryka towarzyszyla zarówno liturgii jak i pozaliturgicznym przejawom kultu. Obrzedom sluzyly:
    • hymny - najstarszy z gatunków liryki sredniowiecznej, utwory zlozone ze strof o stalej melodii, spiewane w toku oficjum brewiarzowego,
    • sekwencje - piesni o parzystym ukladzie podobnych sobie strof, wykonywane w czasie mszy na przemian przez dwa chóry duchownych,
    • rymowane oficja, zlozone z antyfon i responsoriów - zaspiewów i odzewów solisty oraz chóru.
    Poza religia komponowano piesni i modlitwy.
    Wszystkie wiec odmiany liryki maja charakter meliczny, urozmaicona strofike, z reguly poslugiwaly sie rymem, czesto akrostychem (inicjalnym ukladem liter lub sylab otwierajacych wers).
    Najstarsza polska sekwencja (napisana zapewne w Gnieznie w XI-XII wieku) opiewala sw. Wojciecha. Do dzis wykonywany jest hymn ku czci sw. Wojciecha "Gaude Mater Polonia" ("Raduj sie, matko Polsko").
    Bogurodzica
    Znany zapis tekstu odnaleziono na wklejce tylnej okladki rekopisu Biblioteki Jagiellonskiej w Krakowie. Kodeks ów zawiera lacinskie kazania przepisane w 1407 roku, a zapis piesni datuje sie na rok 1408.
    O duzej popularnosci piesni swiadczy fakt dolaczania do jej pierwotnego tekstu licznych zwrotek dodatkowych (w jednym z przekazów szesnastowiecznych utwór liczy ich az 22), które jednak nie maja z nia ani zwiazku tresciowego, ani wersyfikacyjnego. Proces ten rozpoczety okolo drugiej polowy XIV wieku trwal do poczatku XVI stulecia.
    Dwie pierwsze zwrotki, konczace sie refrenem Kyrie eleison, sa najstarsze. Pomimo wnikliwych dociekan nie udalo sie jednak definitywnie okreslic daty ich powstania. Najczesciej przyjmuje sie, ze utwór powstal pomiedzy pierwsza polowa XIII wieku a rokiem 1386, na który przypada koronacja Jagielly, a za jego to czasów spiewano juz ja bowiem powszechnie more maiorum, czyli obyczajem przodków.
    Nieznany jest równiez autor piesni, choc tradycja od wieku XVI przypisywala go sw. Wojciechowi. Zapewne, tak jak wiekszosc literatury sredniowiecznej, napisano ja ad maiorem Dei gloriam - ku wiekszej chwale Bozej, a wiec anonimowo. Nie ulega jednak watpliwosci, ze byl to najlepszy poeta przed Janem Kochanowskim, zapewne duchowny zyjacy w osrodku o wielkim autorytecie, o czym swiadczy ogólnospoleczna znajomosc tekstu.
    Do konca XV wieku byla piesnia ojczysta - carmen patrium, czyli piesnia ojców, jak nazwal ja Jan Dlugosz - i bojowa, skoro pierwsze wzmianki o Bogurodzicy mówia, iz spiewana byla w czasie wojny z Krzyzakami w 1410 roku.
    Kanclerz Jan Laski, wydajac w 1506 roku pierwszy zbiór praw Królestwa Polskiego, tzw. Statut Laskiego, na wstepie kazal umiescic Bogurodzice i jest to pierwszy druk utworu.
    Tresc piesni to modlitewne prosby:
    • w strofie pierwszej - do Matki Boskiej, aby, jako wybrana z wielu przez Boga i zjednoczona z nim w pelnieniu jego woli, pozyskala i sklonila ku ludziom przychylnosc swego Syna.
    • w strofie drugiej - do Bozyca (Syna Bozego, Chrystusa), aby za przyczyna Jana Chrzciciela wysluchal blagan o dar bogobojnego zycia i zbawienia po smierci.
    Utwór cechuje staranny paralelizm. W obydwu strofach widac uklad dwuczlonowy: kazda sklada sie z apostrofy i zdania apelatywnego oraz konczy refrenem, podobnie jest z konstrukcja czlonów poszczególnych wersów, gdzie wezwania i prosby modlitewne zajmuja tozsame pozycje w jednym wersie: Zyszczy... spusci...
    Intelektualny charakter wywodu przypomina porzadek scholastycznego traktatu naukowego laczacego prawa wiary i rozumu.
    Matka Boska ukazana jest tu jako adresatka modlów, posredniczka pomiedzy czlowiekiem a Bogiem, zdolna do odegrania tej funkcji z racji godnosci przypisanych jej dogmatycznie. Chrystus, Bóg i Jan Chrzciciel wspóltworza z nia krag postaci, ku którym z kornym blaganiem zwraca sie zbiorowy podmiot.
    Taka kompozycja utworu ma swoje odzwierciedlenie w sztuce romanskiej, wzorcu ikonograficznym zwanym "deesis", charakterystycznym dla Kosciola greckiego (bizantyjskiego).
    Wedlug niego majestatycznie wyobrazony Chrystus - Wladca (Gospodzin) wystepuje w asyscie Matki Boskiej (Bogurodzicy) i Jana Chrzciciela (krzciciela), którzy pelnia funkcje posredników miedzy Bóstwem a czlowiekiem.
    Przyjety przez Zachód wzorzec dotarl do Polski, gdzie najdawniejszym dzis jego przykladem jest fresk w Tumie pod Leczyca, pochodzacy sprzed 1161 roku.
    Dwie pierwsze zwrotki sa tropami do litanijnego Kyrie eleison, które wsród eksklamacji (z laciny: "okrzyk", "wykrzyknik") liturgicznych sredniowiecza, obok hebrajskiego Alleluja, bylo jednym z najpopularniejszych zawolan - wykonywal je lud podczas wszystkich obrzedów.
    W wierszu zwraca uwage precyzyjne rozlozenie tekstu w wersach na równolegle odcinki o jednakowej liczbie sylab:
    Bo - gu - ro - dzi ca dzie - wi - ca, Bo - giem sla - wie - na Ma - ry - ja
    - - - - - - - - - - - - - - - -
    5 3 5 3


    Zy - szczy nam spu - sci nam
    - - - - - -
    3 3


    Slysz mo - dli - twe jaz no - si - my
    - - - - - - - -
    4 4
    Wiersz średniowieczny, tzw. zdaniowo - rymowy (skladniowo - intonacyjny), jakim zapisano utwór, nie przestrzegal jednakowego rozmiaru sylabicznego w kazdym wersie.
    Rymy - wspólbrzmienia, bardzo czesto uzyskane poprzez powtarzanie formy gramatycznej (rym gramatyczny): prosimy - nosimy sluzyly uwydatnianiu zakonczenia koncowych odcinków wersowych - klauzul. Konstrukcji tej towarzysza rymy wewnetrzne: swiecie - zywocie i koncowe: Bozycze - czlowiecze, nosimy - prosimy, pobyt - przebyt.
    O starozytnosci piesni swiadczy jej slownictwo. Do niepowtarzalnych archaizmów naleza:
    Bogurodzica - z pierwszym czlonem o postaci celownika, juz w drugim przekazie zmienionej na: Bogarodzica;
    unikat przyimka dziela (dla), obcego juz nawet w Kazaniach swietokrzyskich
    Bozyce, co jest wolaczem od Bozyc (syn Boga).
    Juz kopisci pietnastowieczni, nie pojmujac zamierzchlej poprawnosci i sensu takich wyrazów, rozmaicie je przeksztalcali.
    Wszystko to swiadczy, ze twórca piesni ulozyc ja musial znacznie wczesniej, niz powstal jakikolwiek z ocalalych zabytków polszczyzny średniowiecznej.
    Z jezykiem piesni doskonale wspólbrzmi jej melodia, nie wykluczone, ze skomponowana przez tego samego czlowieka. Melodia slowa Bogurodzica jest tozsama z melodia wolania Kyri eleison przy litanii pochodzenia niemieckiego. Inne frazy melodii równiez maja odpowiedniki w kompozycjach zywotnych od IX do XVI wieku tak w melodii koscielnej, jak i swieckiej. Pierwowzoru calosci melodii piesni nie odnaleziono - jest ona zatem tworem oryginalnym. Piesn spiewana byla chóralnie jednoglosowo, bez akompaniamentu instrumentalnego. Owa monodia (spiew jednoglosowy) charakterystyczna byla dla sredniowiecznych choralów gregorianskich - lacinskich spiewów liturgicznych.
    Piesni Sandomierzanina - dwie piesni religijno - moralne, zapisane okolo XV wieku przez nieznanego autora, stanowia fragment wiekszego, nie zachowanego zbioru wierszy.
    Pierwsza z nich, zwana "Piesnia o siedmiu slowach Chrystusa na krzyzu", liczy 21 strof czterowersowych organizowanych przez temat siedmiu slów, jakie wedlug Ewangelii wypowiedzial Chrystus na krzyzu . Poczatkowe strofy (14) to pasyjna modlitwa - rozmyslanie, kolejne opowiadaja o karze, jaka spotkala w Budzie graczy w kosci.
    Druga piesn: "Piesn o gniewie Panskim", liczy 20 strof pieciowersowych. Ma równiez charakter modlitewny i jest katalogiem przykladów gniewu Bozego. Opisuje miedzy innymi tatarska rzez Sandomierzan w 1259 roku.
    Zale Matki Boskiej pod krzyzem (Lament swietokrzyski): Posluchajcie, bracia mila... - utwór znaleziony w bibliotece klasztoru sw. Krzyza, pochodzi z drugiej polowy XV wieku. Uznany za arcydzielo sredniowiecznej liryki polskiej. To pierwsza polska wersja piesni "Stabat Mater" (w XIII wieku powstala we Wloszech lacinska piesn "Stabat Mater Dolorosa", która stala sie wzorem dla pózniejszych sredniowiecznych piesni ukazujacych historie tragedii Matki Boskiej).
    Tekst nalezy do wypowiedzi lamentacyjnych, tzw. skarg, zali. Jego idea przewodnia jest dramat cierpienia. Plastycznie doskonale wyobraza go rzezba Michala Aniola "Pieta". Przedstawia tragiczne przezycia matki patrzacej na okrutna smierc syna.
    Wiersz ma bardzo interesujaca kompozycje tryptyku. Byc moze jest fragmentem nie zachowanego dramatu liturgicznego.
    Pierwsze dwie czterowersowe strofy sa apostroficznym monologiem Matki skierowanym do ludzi i zarazem prosba o wysluchanie i uzalenie sie nad jej losem. Matka odczuwa osamotnienie i bezsilnosc wobec smierci syna. Pragnie zrozumienia i wspólczucia dla dokonujacej sie tragedii.
    Czesc druga, która stanowia kolejne trzy strofy, jest najbardziej ekspresywna i wzruszajaca. Wprowadza w dramat Marii uczestniczacej w cierpieniu syna. Po wyznaniu swych tragicznych przezyc Matka zwraca sie do Jezusa w sposób cieply, z macierzynska miloscia, uzywajac zdrobnien, powtórzen, akcentujac subiektywizm uczuc: "Synek mily", "moja nadzieja mila", "twoja glówka"). Jest bezsilna, gdyz nie moze pomóc dziecku. Czesc trzecia, zbudowana na zasadzie kontrastu dwóch zdarzen: narodzin i smierci, odwoluje sie do biblijnego obrazu zwiastowania i zestawia obietnice aniola, to jest wesele i szczescie, z zadanym Matce cierpieniem.
    Epilogiem przedstawionej wczesniej sytuacji lirycznej jest inwokacja do wszystkich matek, nadajaca utworowi wymiar uniwersalny. Slowami "Proscie Boga" Matka Jezusa zwraca sie do kobiet, aby nie musialy przezywac tragedii bezsilnosci wobec nieszczescia swych dzieci, sygnalizujac zespolenie i wiez ze wszystkimi matkami.
    Bohaterowie utworu zostali wykreowani na zwyklych ludzi, dlatego ich cierpienie jest bliskie kazdemu czlowiekowi. Dwojaka tonacje uczuc dominujaca w utworze, to jest milosci i rozpaczy, podkresla dwuwersowe zakonczenie: "Nie mam ani bede miec jinego, / Jeno ciebie, Synu, na krzyzu rozbitego".
    Ogrom milosci i cierpienia podkreslaja umiejetnie dobrane epitety o zabarwieniu emocjonalnym, swoista teatralizacja sytuacji lirycznej oraz nierównomierna ilosc sylab w wersach.
    Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Smiercia - najobszerniejszy utwór sredniowieczny w jezyku polskim, poemat moralizujaco - dydaktyczny o charakterze satyrycznym. Powstal okolo 1440 roku, ale zachowana kopia (zapewne wykonana przez kanonika plockiego Dawida z Mirzynca) pochodzi z lat 1463-1465. Przekazowi temu co prawda brak zakonczenia, ale znalezc go mozna w pózniejszym o paredziesiat lat przekladzie ruskim. Przed rokiem 1547 prawdopodobnie drukowano ja w Krakowie i te zapewne redakcje znal M. Rej.
    Autor obral forme dialogu z wkomponowana inwokacja i wezwaniem odbiorców do uwagi oraz z narracyjnie podana sceneria spotkania obu postaci w opuszczonym kosciele. Kolejne kwestie oddziela lacinski naglówek. Ciekawy tajemnic smierci mistrz Polikarp inspiruje tyrady przerazajacej rozmówczyni. Smierc wykreowana jest tu z brutalnym realizmem w postaci rozkladajacego sie niewiesciego trupa. Ma wladze absolutna nad zyciem. Przekrój jej ofiar to obraz calej spolecznosci sredniowiecznej, wszystkich stanów, godnosci i zawodów. Wyliczenie ma najczesciej charakter przeciwienstw ("stary - mlody", "duchowny - swiecki"), badz wspólnych odniesien ("doktorzy, mistrze... ", "króle, cesarze... ") i przekonuje, ze jeden kres pisany jest kazdemu. Nie tylko bowiem ludzie umieraja. W ustawicznym plasie, najczesciej z kosa, która "siecze", "podgala", "zgadza" Smierc "morzy": ludzi, zwierzeta i rosliny, przy czym okreslonym grzesznikom cios jej wymierza wstepna kare.
    Anonimowy autor jest pisarzem utalentowanym, styl jego odznacza sie swoistym humorem ("zalotnikom chce "trafic [trefnic] wlosy", wszyscy musza: "byc" lub "usiasc w szkole", "poznac kose", pod nia "skakac", pic "jadu garnek", "wezdrzyc noge" czy "zmienic glosy"). Znakomicie ukazana jest skala nastrojów rozmówców od przerazenia Mistrza przez ironie, drwine, gniew, triumf i dobroduszna zartobliwosc Smierci.
    "Rozmowa" stala sie prototypem dialogu publicystycznego, tryumfalna zas tyrade Smierci powielali autorzy dramatu staropolskiego, zwlaszcza religijnego - misterium.
    Skarga umierajacego - w tym samym manuskrypcie, co "Rozmowe" odnaleziono jedna z redakcji utworu o podobnym charakterze, a mianowicie "Skarge umierajacego".
    Tekst powstal w drugiej polowie XV wieku. Nieznany autor wyrazil w niej przedzgonne biadania czlowieka, którego sumienie neka swiadomosc zmarnowanego zycia. Niepewnosc losu wlasnej duszy, odkrycie, ze przeszle decyzje bywaly falszywe, wiedzie do rozpaczy i próby ratunku w odwolaniu sie do milosierdzia Bozego. Zlo wszczepione w nature ludzka odslaniaja w "Skardze" wzmianki o swiadkach konania, którzy wsród pozornych narzekan drapieznie czyhaja na spadek po grzeszniku.




    Liryka swiecka

    "O zachowaniu sie przy stole" (Wiersz o chlebowym stole)
    Napisal go Slota (Zlota) Przeclaw (zmarl w 1419 roku), burgrabia poznanski pochodzacy z Goclawic. Utwór powstal okolo 1400 roku i jest najstarszym swieckim wierszem napisanym w jezyku polskim.
    Sklada sie z inwokacji do gospodarza, ujetej satyrycznie nauki dwornego zachowania sie przy stole, poetyckiej pochwaly godnosci i uroku kobiet.
    Zabytek jest ciekawym dokumentem epoki, dowodzacym ksztaltowania sie kultury dworsko-rycerskiej oraz dwornego stosunku do kobiet, który stanie sie rysem charakterystycznym polskiej obyczajowosci. Autor glosi pochwale biesiadnego stolu i gani niewlasciwe zachowanie niektórych biesiadników, daje pouczenia, w jaki sposób nalezy jesc i przestrzegac dobrych manier w stosunku do osób bioracych udzial w uczcie, szczególnie wobec kobiet, nad które "niczs lepszego" nie ma, gdyz sa one zródlem radosci i dobra w zyciu. Hold dla kobiet wspiera Slota argumentem religijnym.
    Slota wyraznie wzorowal sie na utworach lacinskich.
    "Satyra na leniwych chlopów" (Chytrze bydla z pany kmiecie...)
    Jedyny zachowany w calosci sredniowieczny wiersz satyryczny w jezyku polskim z drugiej polowy XV wieku. Autor, zapewne szlachcic, krytykuje prace panszczyznianego chlopa na rzecz swego pana.
    "Piesn o Wójcie Albercie"
    Lacinski utwór z XIV wieku nieznanego twórcy poswiecony tragicznym losom krakowskiego wójta Alberta, k tóry byl w latach 1311-1312 jednym z przywódców buntu mieszczan Krakowa przeciw Wladyslawowi Lokietkowi.
    "Piesn o zabiciu Jedrzeja Teczynskiego"
    Autorem jest twórca anonimowy, szlachcic, a utwór powstal prawdopodobnie wkrótce po 15 stycznia w 1462 roku najpewniej w kregu klienteli rodu Teczynskich. Oburzony szlachcic opowiada o tragicznej smierci kasztelana wojnickiego Teczynskiego, który zginal zabity przez krakowskich mieszczan mszczacych sie za spoliczkowanie przez wielmoze platnerza Klemensa (16 lipca 1461 roku).
    Autora nie interesuje smierc platnerza Klemensa, tylko bestialstwo rozjuszonego tlumu, który smial podniesc reke na szlachetnie urodzonego. Utwór zawiera cechy wierszowanej publicystyki spolecznej.